De Onfatsoenlijken

Er is nu een serie op Canvas die iedereen zou moeten zien. Hierin komen mensen aan het woord die zelden worden gehoord. Het zijn de boze burgers, ofwel ‘De Onfatsoenlijken’. Degenen ‘die vinden dat zijzelf en anderen in de steek gelaten worden door het establishment.’ Ze worden weggezet als het Europese equivalent van Trump-stemmers, omdat ze anders denken en communiceren dan hoogopgeleide mensen.

Feitelijk tonen boze burgers ons de keerzijde van beleid, of het ontbreken daarvan. Ze onthullen de vraagstukken waar politici geen adequaat antwoord op hebben en liever van wegkijken. Ze laten zien hoe politici andermans belangen voor laten gaan en daarom dingen verzwijgen.

Je hoeft het niet met deze boze burgers eens te zijn, maar probeer ze te begrijpen. Ik herken veel in hen.

Over vrijwillig werk, salaris en een booreiland

Allerlei herinneringen borrelen op na die opmerking over wie ‘financieel de grootste bijdrage’ aan de expositie heeft geleverd. Ik heb al het werk verricht en ‘vrijwillig’ betekent niet ‘gratis’. Daarom stuur ik onze fondsen-werver de componenten toe voor een rekensom: aantal weken x aantal uren x mijn oude zzp-tarief. Als voorbeeld. Zodat het tot hem doordringt wat mijn vrijwillige inzet waard is.

Natuurlijk speelt er meer. Veertig jaar geleden betrad ik de arbeidsmarkt met een waardeloze startkwalificatie, zoals dat nu heet. Vervolgens bleef mijn salaris jarenlang achter bij dat van collega’s die hetzelfde werk deden. Gewoon, omdat zij hoger waren opgeleid of al meer werkervaring hadden. Je kan om- en bijscholen zoveel als je wilt. Meestal begin je toch op een lagere salaristrede dan collega’s van dezelfde leeftijd. Het maakt weinig uit of je beter bent in je werk dan zij. In veertig jaar tijd heb ik, op enkele korte periodes na, nooit de hoogste trede van de functieschaal bereikt.

Vandaag hebben de fondsenwerver en ik elkaar weer ontmoet. Ondanks onze verschillende standpunten en communicatiestijlen, komt het wel goed.

Ineens schiet mij een ‘situatie’ bij een vroegere werkgever te binnen. Dat was een uitzendbureau voor wereldwijd inzetbaar offshore personeel. Vrijwel altijd zijn dit mannen en ze verdienen geld als water. (Ik werkte op de financiële administratie.) Voor dat geld moeten ze wel keihard werken, op elk moment inzetbaar zijn en velen leven permanent uit een koffer. Het is eenzaamheid troef en menig huwelijk gaat er aan.

Zo’n man (een Engelsman) werd ingehuurd voor een opdracht op een booreiland voor de kust van Zuid-Amerika. De planner op ons Nederlandse kantoor had het er maar druk mee. Hij moest de reis telefonisch simultaan in goede banen leiden. Want de technicus moest direct bij aankomst op het vliegveld in zijn kraag worden gevat en naar een taxi worden gebracht, zodat hij linea recta naar de haven toe reed waar het bevoorradingsschip klaarlag dat eens in de veertien dagen naar het booreiland voer. Anders zou hij meteen het eerste het beste café in duiken. Dat heb je met sommige mannen die geld verdienen als water.

Liefdewerk oud papier

Buren vragen wat er straks gebeurt met de collages, nu de einddatum van de foto-expositie nadert. Een bewoonster informeerde twee weken geleden al naar de lijsten. Ze schildert en noemt zichzelf ‘kunstenaar’. Zelf heeft ze de expositie nog niet bezocht en evenmin daarvoor fotomateriaal ingeleverd. Onze fondsenwerver vindt dat we de hele expositie aan de sponsor moeten overdragen. Als dankbetuiging en donatie. Want, zo meent hij, ‘die stichting heeft financieel de grootste bijdrage geleverd aan de expositie.’

Gisteren bracht hij het voor de tweede keer ter sprake. Deze keer tijdens een bijeenkomst waar leden van de feestcommissie en andere bezoekers bij zaten. Het bezorgde mij nogal een kater.

Want ik beschouw de collages als het gezamenlijke ‘erfgoed’ van de huidige en toekomstige bewoners van onze straat. Daarom moeten ze voor iedereen toegankelijk blijven. Gaan de collages naar de sponsor toe, dan verdwijnt alles uit beeld. Het Gelders Archief is naar mijn mening een veel betere bewaarder.

Bovendien rust er copyright op alle foto’s en collages. Daarom kan niets worden overgedragen zonder voorafgaande toestemming van alle makers of eigenaren. Zeker twintig mensen hebben materiaal aangeleverd, maar veruit de meeste foto’s heb ik zelf genomen of verzameld. De volledige organisatie en samenstelling van de expositie lag bij mij. En dan zou de sponsor de ‘grootste bijdrage’ hebben geleverd? Er zit een zee aan tijd in van mij.

Sommige mannen uit de bestuurderswereld beseffen pas werkelijk wat je vrijwillig hebt bijgedragen, wanneer je je werk voorziet van een prijskaartje. Daarom heb ik onze fondsenwerver een e-mail gestuurd met mijn plan voor de toekomstige bestemming van de expositiematerialen. Ik heb er een rekensommetje in opgenomen van al mijn uren x mijn vroegere zzp-tarief. Dit voor het geval de sponsor ‘eigenaar’ van de expositie wil worden.

De afbraak van mijn vroegpensioen

Ik herinner mij nog hoe goed het voelde, toen. Zo’n dertig jaar geleden. Ik had weer een vast contract en ontving een aardig salaris. Het was nog niet modaal, maar ik kon elke maand sparen. Af en toe kreeg het personeel wat extra’s toegestopt en er waren leuke financiële regelingen. Spaarplannen met belastingvoordeeltjes, beleggingsproducten en lijfrentes.

In die gouden tijd was 65 jaar de pensioengerechtigde leeftijd. Mijn vader kon stoppen toen hij 54 werd en dat vond ik voor mezelf ook een goed moment.

Dus stak ik een bedrag in een spaarplan. Daarnaast kocht ik een premie-A-woning. En om wat aan mijn pensioengat te doen, deed ik een extra storting. Ik zou rond mijn 50ste een eerste eenmalig bedrag ontvangen, op mijn 58ste een tweede, en op mijn 60ste zou ik gedeeltelijk met pensioen kunnen gaan. Het betrof bescheiden investeringen. Maar ik voelde mij rijk met al deze voorzieningen.

Wel besefte ik dat alles anders kon lopen dan gedacht. Geld kan zijn waarde verliezen of er kan oorlog uitbreken. En jaren later, in ontwikkelingslanden, zag ik wat armoede echt betekent. Maar in Nederland zijn de instituties betrouwbaar. Hier verwacht je geen gedoe.

Toch, in 1995 ontstond de eerste scheur in dat beeld. Mijn werkgever draaide prima, maar de aandeelhouders eisten een hoger rendement. Minder dan 20% was onvoldoende. Dus volgde er een fusie en een verhuizing. En dus werd ons fijne team uit elkaar gerukt.

Tien jaar later kwam de volgende confrontatie. Dat spaarplan, waaruit ik op mijn 50ste de eerste eenmalige uitkering verwachtte, bleek in werkelijkheid een twijfelachtige belegging. Een financieel product binnen de woekerpolis affaire.

Vandaag heb ik nagetrokken wat er nog over is van mijn resterende voorzieningen. Volgend jaar word ik 58 en dan komt het tweede bedrag vrij. Gelukkig is dat geen belegging, maar een lijfrente. Dat is waardevast; er wordt slechts 52% voorheffing in mindering gebracht. Daar heb ik dan ruim twintig jaar op gewacht. Hopelijk heb ik volgend jaar nog steeds geen inkomen. Dan komt die voorheffing tenminste terug via de inkomstenbelasting.

Anders wordt het nettobedrag nog lager dan de 4.000 euro die ondernemers nu eenmalig bijgeschreven krijgen. Vanwege de coronacrisis, voor de vaste lasten. En mijn bedrag is lager dan de drie maanden bijstand die zzp’ers kunnen krijgen, ongeacht hun vermogen of hun partnerinkomen.

Ik ben niet pissig hoor. Nee echt, totaal niet. Alleen kan ik nu beter even niet denken aan die honderden afwijzingen die ik op vrijwel al mijn sollicitatiebrieven heb ontvangen. Van zulke ondernemers. Een fatsoenlijke reden voor afwijzing stond er meestal niet bij.

Dit zijn blijkbaar ondernemers die zelf niet financieel kunnen plannen en nauwelijks vooruit kunnen denken. Ze zijn lang niet zo flexibel als ze van sollicitanten eisen. Ze missen kennelijk ook de creativiteit en het ondernemerschap om snel op veranderingen in te spelen. En ze kunnen nog geen drie maanden overbruggen, want bij financiële tegenslag vallen ze gelijk om.

Ik heb sinds een paar jaar geen inkomen meer en moet nog tien jaar tot mijn pensioenleeftijd overbruggen. Toch kom ik nog steeds rond. Wel leef ik van minder dan bijstandsniveau, omdatondernemers’ mij geen baan wilden geven. Als ik nu zelfs maar dénk aan sollicitatiebrieven schrijven, voel ik mij compleet opgebrand, uitgekotst en afgeschreven.

Een deel van de ondernemers die bijstand of 4.000 euro claimen, heeft dat geld helemaal niet nodig. Deze mensen hebben hun privé-vermogen in BV’s ondergebracht, bezitten meerdere huizen en hebben hun schaapjes al lang op het droge.

Wie van die vermogende ondernemers is solidair en maakt nu zijn of haar 4.000 euro naar mij over?

Iedereen wil coach zijn

Als je in kringen van oudere werkzoekenden verkeert, kom je ze nogal eens tegen. Mensen die coach willen worden of dat al zijn. Het viel mij in 2008 al op hoeveel mensen dit beroep ambiëren. In dat jaar volgde ik een coaching traject bij een gerenommeerd bureau. Het doel was herbezinning op mijn loopbaan, om daarna elders verder te gaan.

Dat traject heb ik als een warm bad ervaren. De locatie was een prachtige oude Haagse villa waar deelnemers in een prettige sfeer ervaringen konden uitwisselen. Er waren workshops, groepssessies, individuele persoonlijke gesprekken en volop kansen om te netwerken. Veel veertigers en vijftigers in mijn ‘lichting’ hadden een interessant verhaal. Een vaste vraag was of je al wist op welk beroep je je wilde oriënteren. Opvallend veel deelnemers ambieerden de zelfstandige functie van coach. Onze eigen coaches dienden als goed voorbeeld.

Vreemd is die keuze niet. Boven de veertig heb je al heel wat lief en leed meegemaakt. Je beschikt over de nodige levenservaring. Zo weet je waarover je praat als iemand met een vergelijkbaar probleem om hulp vraagt. Dat coachen lijkt aangenaam. Je gaat samen rustig en in vertrouwen het gesprek aan. En het is fascinerend om te zien welke beweegredenen andere mensen hebben en hoe ze met elkaar omgaan. Coaching is betekenisvol werk wanneer je iemand daadwerkelijk kan helpen. Misschien geeft dat wel veel meer voldoening dan het werk wat je eerder hebt gedaan.

Als bijkomend voordeel kan je zo beginnen en tegelijk werken aan je professionele ontwikkeling. Even inschrijven bij de Kamer van Koophandel en klaar. Terwijl je nog een vakinhoudelijke cursus volgt, start je gewoon alvast een bureau. Inmiddels telt het Handelsregister 63.000 coaches. Dat is een stijging van 66% sinds 2014. (Bron cijfers: ‘Het begrip coach is uitgehold’, de Volkskrant, 12 maart 2019.) Ik durf te wedden dat de stijging tussen 2008 en 2014 zeker even hoog was.

Sinds dat traject ontmoet ik nog regelmatig coaches. Bijvoorbeeld bij de werkgroep voor en door werkzoekenden. Al vijf jaar lang wordt daar om de week een workshop gegeven door vrijwilligers. Menige trainer is zelf coach of wil coach worden. Degenen die in nog opleiding zijn, ontmoeten er mensen om hun coaching talent mee te oefenen. En de coaches die al een praktijk hebben, zoeken er naar klandizie. Ik ben heel benieuwd hoeveel van die 63.000 coaches in realiteit parttime of volledig werkloos zijn.

Een administratie vol herinneringen

Een regenachtige dag is ideaal om de inkomstenbelastingaangifte in te vullen. Dankzij die aangifte houden we vaste rituelen in stand. Namelijk: de balans opmaken van het voorgaande jaar en nog één keer oude jaargangen van de administratie doorbladeren. Voor de privé-administratie is de bewaartermijn vijf jaar en voor bedrijfsadministraties zeven. Daardoor raakte ik diep verzonken in retrospectieve gedachten over 2018, 2013 en 2011.

Administraties opschonen vind ik het leukste onderdeel van financieel-administratief werk. Al bladerend gaat er op papier een hele geschiedenis door je handen. Je vindt data terug van evenementen, foto’s van producten, en namen van mensen met wie je hebt samengewerkt. Je ziet welke successen je hebt behaald (en welke acties je liever snel vergeet). Wat mij bij het herlezen van oude stukken opvalt, is hoe druk we ons kunnen maken om details. Ze dienden ooit een doel, maar waren achteraf gezien nauwelijks van betekenis. Opschonen relativeert.

Ook hou ik van zaken afronden. Dat gebeurt vanzelf wanneer je de belastingaangifte invult. Het is weinig meer dan een overzicht van inkomsten en uitgaven, van bezittingen en schulden. Qua handeling vergelijkbaar met het opmaken van de balans. Vandaag was ik binnen een half uur klaar. Geen inkomen hebben, heeft zo zijn voordelen, dat blijkt maar weer.

Over bladeren gesproken: die hierboven is van een Amerikaanse eik.

Succes verplicht

Werkzoekenden en zzp’ers moeten zichzelf succesvol in de markt zetten. Maar zaken doen gaat niet iedereen goed af. Bovendien ben je met een eenmanszaak privé aansprakelijk. In Nederland kampen 130.000 zelfstandigen met zeer grote schulden. Daarnaast hebben veel zzp’ers te weinig opdrachten. Wat doe je dan: opgeven, strategie aanpassen, of doorgaan?

In 2Doc: Schone schijn was gisteren zo’n ondernemer te zien. Als een echte zakenman rijdt hij goed gekapt en strak in het pak in een zwarte BMW. Alleen zitten er gaten in zijn sokken en die wagen is van een vriend. Zijn vrouw doet de was met de hand; de machine is kapot. En er liggen stapels brieven van schuldeisers. Noodgedwongen haalt hij € 15 uit de spaarpot van zijn dochtertje voor zakelijke onkosten. Hoe diep moet je zinken?

Toch is deze man een ondernemer in hart en nieren. Tijdens de crisis raakte is hij in moeilijkheden, maar hij is gewend om grof geld te verdienen. Met twee startups tegelijk probeert hij weer omhoog te klimmen. Zakelijke netwerkborrel hier, gelikte presentatie daar. Afspraken met potentiële investeerders uit Nederland en Canada. Mannen van de wereld zijn het, met dure horloges en maatpakken. Het mag niet baten. Maar wanneer geef je op?

De afgelopen jaren heb ik heel wat mensen in vergelijkbare situaties ontmoet. Zoals de man in de documentaire houden ze de schone schijn op. Ze moeten wel, willen ze kans maken op een opdracht. Want wie doet er zaken met een ondernemer waarvan de zaken niet goed gaan? Uitstraling is alles. Een tegenslag kan iedereen overkomen. Maar wat als het aanhoudt en jaren gaat duren? Dan beland je in een neerwaartse spiraal.

Sinds ik zelf een tijdlang zelfstandig ondernemer ben geweest, heb ik extra respect voor mensen die zakelijk risico’s durven nemen. Want er komt veel kijken bij ondernemen. Ik heb ook de types ontmoet die er niet voor in de wieg zijn gelegd. Ze hebben wel een goed product, maar kunnen het niet aan de man brengen. Of ze hebben wel een goed verhaal, maar een product waar niemand voor wil betalen. Dat moet je zien.

Acceptatie van falen is een groot probleem. Als ondernemer ben je iemand. Je telt mee en hoort erbij. Als het lekker loopt, kan je je wentelen in luxe en voor deals de hele wereld over vliegen. Mooi hoor. Maar je moet het wel waarmaken.

Helaas geeft lang niet iedereen goede raad als het even minder gaat. Sowieso is het gênant om erover te praten. Je kan ook een innerlijke drijfveer hebben. Never give up! is er zo één. ‘Als je er echt in gelooft, dan lukt het wel’, is er nog één. Daarmee kan je jezelf jarenlang voor de gek houden.

Bovendien lopen mannen meer risico om diep in de schulden te raken dan vrouwen. Gewoon, omdat ze meer lef hebben en het sneller groot aanpakken. Terwijl vrouwen voorzichtiger handelen en iets minder statusgevoelig zijn. Wellicht hebben vrouwen ook meer zelfkennis. Het kan enorm veel geld en ellende schelen wanneer je tijdig onder ogen komt dat je beter kan stoppen.

Persoonlijk vind ik mannen die door schade en schande zelfkennis hebben verkregen vaak een stuk interessanter dan succesvolle zakenmannen. Maar dit terzijde.