De essentie van vrijheid

De recente gebeurtenissen in Frankrijk vragen om een zoektocht naar de essentie van vrijheid. Naar mijn idee vormen vrijheid, verbondenheid, tevredenheid en gezondheid het hoogst haalbare. Samen leiden ze tot momenten van geluk. Maar wat is vrijheid nu precies? Wanneer ben je werkelijk vrij?

Mijn gedachten meanderen via een oorlog, definities van vrijheid en onze behoefte aan regels naar een conclusie.

Oorlog
Bij mijn geboorte kreeg ik de naam Karin. Mijn moeder dacht dat dat ‘vrije vrouw’ betekende. Onafhankelijk. Vrij in haar denken, doen en laten. Het is wel logisch dat mijn moeder vrij zijn belangrijk vond.

Zelf bracht zij vier jaar van haar jeugd in een oorlogssituatie door. Haar oudste broer werd opgepakt en gedwongen tewerkgesteld door de Duitsers. Haar tweede broer moest zich bij elke huiszoeking verstoppen, anders zou ook hij worden weggevoerd. Er liepen soldaten van een bezetter op straat. Nederlanders moesten zich in hun eigen land gedeisd houden. De dreiging en belemmeringen waren tastbaar.

Vaak nemen we vrijheid voor lief. Alsof het iets vanzelfsprekends is.

Vrijheidslievend
Ik ben ervan overtuigd dat mijn denken en doen mede is beïnvloed door de karakters en keuzes van mijn voorouders. En dan in het bijzonder de Hugenoten en de ondernemers in dat gezelschap. Vrijheidslievende mensen die trouw bleven aan hun overtuiging en waarde hechtten aan onafhankelijkheid. Althans, zo stel ik mij hen voor.

Betekenis volgens Van Dale
Van Dale geeft meerdere definities van vrijheid. Zoals: kunnen gaan en staan waar je wil, onbelemmerd, vrijheid van beweging, ongehinderd door anderen, niet onderworpen, geen dwang, maatschappelijke onafhankelijkheid, zelf mogen kiezen, kunnen zeggen wat je wil, omgaan met wie je wil, niet hoeven werken. Ik ga brainstormen over wat dit betekent.

Kunnen gaan en staan waar je wil
Er zijn geen grenzen en geen obstakels. Overal ben je welkom, ongeacht je afkomst, religie of aard. Laat je paspoort maar thuis. Je hebt de middelen en lichamelijke gesteldheid om op elke plek te komen. Alle deuren gaan voor jou open. Als ik dit letterlijk neem, mag ik bij iedereen ongevraagd thuis binnen komen wandelen en anderen bij mij.

Wij zijn relatief rijk en ons land heeft verdragen met de meeste andere naties. Daarom kunnen wij vrijwel overal naartoe reizen. Er zijn echter grenzen, want voor een permanent verblijf gelden regels. Daar ben ik keihard mee geconfronteerd.

Onbelemmerd, vrijheid van beweging
Wanneer ben je geheel vrij in je bewegingen? Volgens mij wanneer je in het luchtledige zweeft of vliegt. Als je vrij staat, kan je naar elke windrichting bewegen en een sprongetje omhoog maken. Maar door de grond zakken of de diepte in springen is moeilijk. Dan is er een barrière, mentaal en fysiek.

Loskomen en loslaten zijn we niet gewend. Dat lukt pas wanneer je een stadium van mentale vrijheid bereikt.

Ongehinderd door anderen
Je deelt een ruimte met mensen die jouw comfort zone respecteren. Andere weggebruikers houden voldoende afstand. Je kan vrijelijk het huis van de buren passeren. Eerlijk gezegd voel ik mij hier wel regelmatig gehinderd door anderen. Stap maar in een trein tijdens de spits.

Niet onderworpen, geen dwang
Zoals wanneer niemand anders gezag of beschikkingsrecht over je heeft. Je zit niet in de gevangenis en woont niet in Noord-Korea. Je bepaalt zelf wat je doet met je leven, je lichaam en je dood. Je staat niet onder het gezag van je man. Je woont in een democratisch land. Geestelijken laten je vrij in je godsdienstbeleving. Vaak is er hevig gevochten voor deze verworvenheden.

Maatschappelijke onafhankelijkheid, zelf mogen kiezen
Hierbij denk ik aan inspraak als burger bij gemeentebeleid. Je wordt in staat gesteld om zelfredzaam te zijn. Je hoeft geen ambtenaar om te kopen voordat hij je paspoort afgeeft. Je hebt vrij toegang tot internet. Je mag zelf een beroep, een woonplaats en een partner kiezen. Ook als je een vrouw bent.

Kunnen zeggen wat je wil
Je voelt je vrij om je mening te geven en wordt niet bedreigt als je die in het bijzijn van andersdenkenden uit.

Dit is de eerste in het rijtje waarbij ik serieus ongemak ervaar. Vergeleken bij inwoners van andere landen hebben wij uitzonderlijk veel ruimte om te zeggen wat we denken. Ik ben in gebieden geweest waar tal van onderwerpen absoluut taboe zijn. Toch doen zelfs wij hier aan zelfcensuur. Soms is het onschuldig, zoals een leugentje om bestwil wanneer je iemand wil ontzien. Maar op internet ben je echt niet vrij. Over bepaalde onderwerpen kan je beter zwijgen of anoniem schrijven.

Omgaan met wie je wil
Je mag je eigen vrienden, sportmaatjes, collega’s en partner kiezen. Wie of wat ze ook zijn. Je mag met hen een groep vormen, zo groot of klein als je maar wenst.

Niet hoeven werken
Wanneer je alle andere vormen van vrijheid al hebt, blijft er vaak één over die ontbreekt. Volledige financiële onafhankelijkheid. Een enkeling lukt het om zich te bevrijden van de behoefte aan aardse goederen. Die bereikt een staat van mentale vrijheid.

Persoonlijk zou ik het als een absolute verlossing beschouwen als ik niet meer voor het geld hoefde te werken. Als werknemer en zelfs als zzp’er ben je nooit echt vrij. Toch zou ik wel bezigheden en ontplooiing blijven zoeken. Een leven zonder zingeving is een leeg bestaan.

Wat is dan vrijheid?
Je zou denken dat vrijheid een samenvatting is van al het bovenstaande. Onze individuele vrijheid is echter soms zo ver doorgeschoten dat het de bewegingsruimte van anderen beperkt. Daarom kom ik uit bij: vrij zijn in je denken, doen en laten, met respect voor de vrijheid van anderen.

Kennelijk zijn regels nuttig, ook al lijken ze vrijheid te beperken. We verlangen een kader, waarbinnen we voldoende speelruimte hebben. Bovendien zoeken veel mensen naar houvast en zingeving buiten zichzelf. We zijn bang voor verlies en gebrek (loslaten). We kunnen pas zonder kader leven als onze angsten verdwijnen en we mentale vrijheid bereiken.

Controle houden of loslaten

In de Volkskrant van 4 juli staat een bericht dat mij fascineert. Uit Amerikaans onderzoek blijkt dat mensen nog liever pijn lijden dan dat ze zich vervelen. Je zou toch denken dat de meesten van ons het heerlijk vinden om hangend op de bank lekker niets te doen. Maar nee hoor, we willen steeds bezig zijn. Al is het maar frutselen aan een pen. Paul van Lange, hoogleraar sociale psychologie aan de VU heeft er een verklaring voor. ‘Actief zijn geeft ons het gevoel dat we controle hebben.’

Is controle hebben dan zo belangrijk? En wanneer heb je ooit echt controle? Kennelijk ben ik weer eens de uitzondering op de regel. Want ik kan wel degelijk minutenlang voor mij uit staren en wegdromen. Sterker, misschien is dat een manier om controle over zaken te krijgen. Daardoor komen mijn gedachten in rustiger vaarwater en kan ik ze ordenen, waarna er ruimte voor nieuwe ideeën ontstaat.

De regie ben je kwijt wanneer je situaties en consequenties niet meer overziet. Dan krijg je het gevoel dat de grond onder je voeten verdwijnt en je gaat zweven. Of dat je in een diep zwembad springt en niet goed weet waar je aan begint. Dit kan een beetje eng zijn, maar is op zich niet erg. Pas wanneer je het idee krijgt dat je aan de rand van een afrond staat, is er iets mis. We stappen voor de lol in zweefmolens en achtbanen. Zweven en ‘loskomen’ vinden we best leuk, zolang er maar een veiligheidssysteem is.

Veiligheid en zekerheid horen bij onze belangrijkste behoeften. Zo bezien is het logisch dat we graag de regie in handen houden. Het verlangen daarnaar kan echter verlammend werken, met alle risico’s van dien. Want gebrek aan innovatie in conservatieve culturen bijvoorbeeld, houdt juist onveilige en onzekere leefomstandigheden in stand. Het is ook niet slim om blind te varen op elke les uit het verleden wanneer de wereld om je heen snel verandert.

Dus kennelijk willen we iets doen en het liefst houden we grip op ons eigen leven. Dan is het in de huidige tijd handig om eens te leren loslaten.

(Hm ja, die tegeltjeswijsheid zou mooi passen op mijn eigen muur.)

Wasknijpers

In 1995 moet ik door een fusie en verhuizing van het bedrijf mijn baan vaarwel zeggen. Ik grijp de gelegenheid aan om alsnog een uitgestelde reis te maken. Vijf maanden lang. Na terugkomst werk ik regelmatig via uitzendbureaus. Soms zit ik zonder inkomen. Alles is onzeker terwijl de hypotheek doorloopt. Ik herinner het mij als een sombere periode. Maar in die tijd gebeurt er ook iets wonderbaarlijks.

Ik bewaar de wasknijpers in een zwart tasje. De opdruk is allang vervaagd en de herkomst vergeten. Ooit kwam het uit een aangenaam land. Als ik de was ophang, laat ik een deel van de knijpers op een hoopje vallen om ze gemakkelijk te sorteren. Telkens is het aantal uitgestrooide knijpers onbekend. En de ene wasbeurt vereist meer knijpers dan de andere. Vooraf weet ik nooit precies hoeveel.

In de betreffende periode herhaalt zich een bijzonder fenomeen. Ik loop met de was naar het droogrek, kiep het wasknijpertasje deels leeg en begin de was op te hangen. Twee knijpers voor een handdoek, twee voor een broek, één voor een washandje. Daarin zit nooit verschil. Dan begint het op te vallen. Steeds strooi ik het exact benodigde aantal knijpers uit voor de hele was. Week in week uit, maandenlang, het gaat zo maar door.

Dit begint tegelijk met die onzekere periode. Zoiets is toch heel apart. Het valt gewoon niet te negeren; er moet een diepere betekenis zijn. Dan valt het kwartje. Zolang ik exact genoeg knijpers uitstrooi, zal ik exact voldoende inkomsten hebben. Zo is het toen inderdaad gelopen.

Nu strooi ik allang weer te veel of te weinig knijpers uit, zonder dat dit mijn inkomen beïnvloedt. Maar deze week waren het er precies genoeg. Dat is geen toeval meer.

NB: Met dank aan degene die mij op deze geschiedenis wees.

Gemoedsrust door aanvaarding

Op één van de laatste dagen van 2013 wandelde ik in Brabant. Na afloop schreef ik een bericht over aanvaarding. Heel mooi allemaal. Maar deze week kreeg de gevoelsmatige uitzichtloosheid van mijn werkloze staat toch bijna vat op mij. Op eerste paasdag vertelde ik hierover, waarna mijn zus het woord ‘aanvaarding’ uitsprak.

Precies. Ik wil mij niet laten kisten door negatieve gedachten. Vooral omdat ik de concrete invloed heb ervaren van een positieve levensinstelling. Noem het wilskracht, uitstraling of mindfulness. Effect heeft het beslist. Als ik ergens enthousiast over ben, dan komt die instelling vanzelf.

Juist in lastige situaties is het een kunst om een constructieve gemoedstoestand vast te houden. Voordat je het weet, ga je afdwalen. Dit hangt volledig samen met vertrouwen; de tegenhanger van angst. Angst verlamt. Terwijl vertrouwen ruimte geeft aan creativiteit en flexibiliteit. Die twee eigenschappen zijn weer handig om uit een lastige situatie te ontsnappen. Bij een onvermijdelijke situatie is flexibiliteit van geest nodig om deze te aanvaarden.

Via aanvaarding lees ik over de acceptance and commitment therapy. Deze therapie bestaat uit zes samenhangende kernprocessen die helpen om te focussen. Dit zijn ze.

  • Cognitieve defusie: het leren scheiden van gedrag en kennis, ideeën of overtuigingen. Je kunt iets anders doen dan je gedachten je ingeven.
  • Mindfulness: oordeelvrij in het hier-en-nu je ervaringen observeren en ondergaan zonder actie te ondernemen.
  • Acceptatie: leren te stoppen met vechten tegen onvermijdelijke zaken in het leven.
  • Zelf-als-context: jezelf leren zien in samenhang met je omgeving.
  • Verhelderen van waarden: bepalen wat echt waardevol is in het leven, zoals gezondheid, relaties, vriendschap, ontwikkeling, spiritualiteit en creativiteit.
  • Toegewijde actie: de bereidheid om je gedrag stap voor stap te veranderen in de richting van de waarden waaraan je jezelf hebt verbonden.

Laat ik het zo zeggen. Stel dat iedereen het leven makkelijk vindt. Dan is er ook geen markt voor mindfulness en aanverwante benaderingen. Dat zou toch jammer zijn.

(Bron kernprocessen: Wikipedia.)

Slachtofferrol zonder zelfreflectie

‘Nou man, ik moet trainen voor m’n fucking woedeaanval.’ Je zal er maar last van hebben. Van je eigen of andermans slachtofferrol, of gebrek aan zelfreflectie. Enige rust is je in Nederland dan niet gegund. Eraan werken zal je. Want je zal participeren, of je wil of niet.

Vastklampen
Bovenstaand citaat komt uit de documentaire Document: Joan’s Boys. Daarin staan een Marokkaans-Nederlandse tweeling en hun kinderpsycholoog centraal. Vader is gewelddadig en een zoon met autisme kan zijn gevoelens moeilijk verwoorden. Bij Marokkaanse probleemgezinnen zie je iets, wat ik in meer Afrikaanse culturen herken. De vader is zijn traditionele rol kwijt geraakt in een snel moderniserende samenleving. Hij blijft zich maar vastklampen aan oude rechten, waarden en zijn afbrokkelende gezag. Hij is in verwarring, voelt zich bedreigd en voor schut staan. De moeder heeft altijd al de meeste verantwoordelijkheid voor haar gezin gedragen. Zij heeft jong geleerd zich te schikken in haar lot. En als dat lot haar toevallig nieuwe kansen biedt, dan grijpt zij die meestal met beide handen aan. Vaak zijn het daar vrouwen die het hardst werken om de toekomst voor hun gezin te verbeteren.

Verandering overleven
Veel mensen zijn bang voor verandering. Dat zie je overal nu ons land en een deel van de wereldeconomie in crisis verkeert. Door de eeuwen heen hebben mensen die zich kunnen aanpassen steeds de beste overlevingskansen gehad. Het is een kwestie van flexibiliteit en open staan voor nieuwe kansen. Want die komen er altijd. De een is er snel bij en anderen doen vervolgens mee. Maar er zijn altijd mensen die achterblijven. Omdat ze vanwege een lichamelijke handicap of psychische reden echt niet mee kunnen doen. Zij verdienen een menswaardige opvang. En er zijn mensen die maar blijven hangen in zelfmedelijden. Zij weigeren zichzelf onder ogen te komen. Zulke mensen, daar kan ik helemaal niets mee.

Degenen die toch aan zichzelf willen werken, kan ik een professioneel bureau als Van Ede hartelijk aanbevelen.