Voorbereiding herdenking Operatie Market Garden

Het is 18 september 2020 en de tijd begint te dringen. De expositie is vrijwel klaar, maar ik heb nog één collage te gaan. Deze collage is extra en zal geheel over de stellingen of loopgraven gaan. Er is genoeg fotomateriaal uit de Tweede Wereldoorlog. Maar ik heb nu snel aanvullende informatie nodig, want de oudere bewoners bewaren hier geen herinneringen aan.

Ik probeer mij voor te stellen wat er vroeger in onze straat is gebeurd en wie daarover meer kan vertellen. Hier vlakbij zijn ook voorbereidingen aan de gang. Bij de Airborne begraafplaats is het vanwege de komende herdenking van Operatie Market Garden een drukte van belang.

Gemeentewerkers zetten alvast hekken neer bij toegangswegen. Takken worden gesnoeid en perkjes nog gauw even aangeharkt. En er rijden allerlei functionarissen rond in auto’s met buitenlandse nummerborden.

Voor de collage over de stellingen of loopgraven maak ik een fotoreportage. Als leidraad staat de scherpste luchtfoto op mijn mobiele telefoon. Daarmee volg ik wandelend vanaf onze straat de oude zigzaglijnen naar het noorden toe. Het wordt een beeldverslag van exact dezelfde locaties in 1944/’45 en in 2020. Vanzelf kom ik langs de begraafplaats, want die is bovenop de zigzaglijnen aangelegd.

Het is lastig foto’s nemen zo, met al die mensen en dat gekrioel. En er staat ook nog een legertent op een veldje dat ik moet fotograferen. Tien meter daarvandaan zitten mensen om een tafel heen. Sommigen van hen zijn in burger en anderen dragen legerkleding.

Zouden zij weten …? Zal ik …? Dit is wellicht een kans die ik niet mag laten gaan.

Vanaf het naastgelegen bomenlaantje betreed ik het veld waarop de tafel en de legertent staan. Direct voelt het ongemakkelijk aan. Alsof ik privéterrein betreedt en over een onzichtbare lijn ben gestapt. Een lijn waaraan een bordje hangt met het opschrift ‘Private property. Trespassing forbidden’. En het duurt lang voordat ik bij het groepje ben.

Scenario 1.

Wanneer ik dichtbij kom, kijken twee mensen kort op. Zonder verder mijn aanwezigheid te erkennen, praten ze door. Vergadering. Ik vang iets op over ‘tv’. Twijfelend sta ik een paar seconden stil en keer daarna weer om.

Scenario 2.

Wanneer ik dichtbij kom, kijken twee mensen kort op. Eén van hen vraagt: ‘Can I help you?’ Het is een Engelsman in uniform en ik toon hem de foto op mijn mobiele telefoon.

Daarop ziet hij in zwart/wit exact de locatie waar hij nu zit. Maar dan zoals het ruim 75 jaar geleden was, met stellingen of loopgraven. Ze houden net pauze en hij nodigt mij uit om bij hen aan te schuiven. Nieuwsgierig vragen ze hoe ik aan die foto kom. Maar helaas kunnen zij mij weinig over vroeger vertellen.

Scenario 3.

Wanneer ik dichtbij kom, kijken twee mensen kort op. Eén van hen vraagt: ‘Can I help you?’ Het is een Engelsman in uniform en ik toon hem de foto op mijn mobiele telefoon.

Daarop ziet hij in zwart/wit exact de locatie waar hij nu zit. Maar dan zoals het ruim 75 jaar geleden was, met de stellingen of loopgraven. Ze houden net pauze en hij nodigt mij uit om even aan te schuiven. Nieuwsgierig vragen ze hoe ik aan die foto kom.

Ik vertel dat ik binnenkort een historische foto-expositie organiseer, en deze foto heb gevonden in het archief. Kennen zij het verhaal achter die zigzaglijnen? Nou, zijzelf niet precies. Maar sinds kort onderhouden ze contact met een jonge Duitse archivaris, die gespecialiseerd is in militaire geschiedenis. En hij zou hier wel eens meer over kunnen vertellen.

Een bijna-loopgravenoorlog

Er dreigde hier even een loopgravenoorlog, maar die heb ik kunnen voorkomen. Serieus. Volgens mijn overbuurman, (al eeuwen inwoner van dit dorp en vaste chroniqueur van de plaatselijke geschiedenis), waren hier namelijk geen loopgraven. Maar als het geen loopgraven waren, wat zien we dan wel op deze luchtfoto uit de Tweede Wereldoorlog? Zijn maat herinnert zich evenmin een loopgraaf in de achtertuin te hebben aangetroffen. En zijn familie keerde als eerste terug na de evacuatie.

Daar sta je dan als ‘import’. Na een avond lang foto’s bestuderen begint mij iets te dagen. Misschien noemen ze deze kronkellijnen wel ‘stellingen’, en niet ‘loopgraven’. Stellingen zijn minder diep uitgegraven geulen waarin soldaten tot hun middel kunnen staan. Zelf zie ik er verder weinig verschil in. Maar er bestaat vermoedelijk een ongeschreven hiërarchie. In dat geval hebben loopgraven de status van zware tanks, en stellingen slechts de status van Jeeps. Zoiets.

Nou, mijn ‘stellingen’ zijn toevallig wel véél langer dan alle ‘bewezen’ loopgraven hier samen. Kílometers langer zelfs.

Morgen gaan we naar het archief, de overbuurman en ik. Dan zullen we het navragen. Ik ben heel benieuwd!

(Bron uitsnede foto: Gelders Archief.)

Depeche Mode, waardering na 40 jaar

Onlangs zag ik Depeche Mode: SPiRiTS In The Forest, een concertfilm van Anton Corbijn. Eigenlijk had ik weinig op met die band en hun elektropop. Neem het nummer ‘Just can’t get enough’. Da’s typisch zo’n gangmaker voor feesten en partijen. Het vrolijke deuntje ligt makkelijk in het gehoor en is mij te gelikt. Maar Anton Corbijn staat garant voor kwaliteit. En als hij een film aan een band wijdt, dan moet die groep wel speciaal zijn. Dus nieuwsgierig geworden keek ik toch. Het werd een openbaring.

Depeche Mode bestaat al veertig jaar en krijgt nog altijd hele stadions vol. De film toont tegelijk een portret van enkele fans die desnoods de halve wereld over reizen om hun idolen te zien. De songteksten hebben een diepere, bijna spirituele betekenis voor hen. Het weerzien, de sfeer, de muziek en veertig jaar levenservaring: dit alles maakt elk concert intens.

Live speelt Depeche Mode rauwer en anders dan ik van hun hits gewend ben. Dit is één van die bands die er altijd al waren, maar die ik onvoldoende heb opgemerkt. Gewoon, omdat ik volledig in de ban was van U2. In werkelijkheid is Depeche Mode beter dan ik al die jaren heb gedacht.

Frappant genoeg valt in diverse nummers een uitwisseling van invloeden te bespeuren. Bij I feel you van het album Songs of Faith and Devotion uit 1993 hoor ik zang van Oasis en kort gitaarspel van The Edge. Barrel of a gun van het album Ultra uit 1997 roept bij aanvang associaties op met Miami van U2. Dat nummer stamt eveneens uit 1997. En mijn favoriet, Never Let Me Down Again, herinnert vagelijk aan een concert van Siouxsie and the Banshees.

Dit is best logisch, want Siouxsie and the Banshees heeft Depeche Mode beïnvloed. Sterker, Siouxsie had daarvoor al Joy Division beïnvloed. En Joy Division kennen ze allemaal. Van die groep loopt er een regelrechte lijn naar U2, Depeche Mode, Oasis én Anton Corbijn.

Een aanvulling en een ontdekking

Vaak schiet mij nog wat te binnen nadat ik een log heb gepubliceerd. Dan pas ik het aan. Meestal verandert er weinig, maar soms is de ingreep drastisch. Zoals bij een recent log over asfalt in Duitsland. Ook deed ik een leuke ontdekking dankzij een log waarin een link naar Persepolis staat. Daarom gaan beide logjes in de herkansing.

De wonderlijke band tussen Duits asfalt en een straatmozaïek in de Leidse binnenstad

Eergisteren verscheen het log ‘Duits asfalt met kunst van Mondriaan’. Ik wilde het daarin genoemde logo van kunsttijdschrift De Stijl tonen. Dat durfde ik echter niet vanwege de regels rond het auteursrecht. Uiteindelijk plaatste ik slechts een link naar een foto op Wikipedia, met als gevolg dat mijn associatieve gedachte nauwelijks uit de verf kwam.

Ook ontdekte ik dat het logo aan het begin, en de figuren in de weg aan het eind van dezelfde lange-afstands-wandelroute zijn te zien. Dat verband vond ik frappant en een vermelding waard. Daarom kreeg dit log een nieuwe titel én een flinke aanvulling.

Ben jij nu benieuwd naar de bijzondere link tussen een weg in Duitsland en een Leids straatmozaïek? Lees dan Duits asfalt met kunst van De Stijl.

De eerste westerse vandaal in Persepolis was een Nederlander!

En hier komt de ontdekking. In ‘De keerzijde van de fotografie‘, schreef ik onder meer dit: ‘Al begin negentiende eeuw krasten rijke westerlingen hun namen in de monumentale panden van Persepolis. Ik heb de beschadigingen met eigen ogen gezien.’

Het stoorde mij dat ik bij ‘Persepolis’ naar een eigen logje had gelinkt dat matig relevant was. Dus moest er een link komen naar een pagina van Wikipedia. Eenmaal op die pagina beland, wakkerde een naam mijn nieuwsgierigheid aan. ‘Sketch of Persepolis from 1704 by Cornelis de Bruijn.’ Die krabbels van vroege reizigers … daar had ik toch foto’s van? Stond zijn naam er misschien bij?

En jawel hoor. Wellicht gaat zijn naam alleen nog rond in kringen van geschiedkundigen, maar zijn handtekening staat duidelijk linksonder op de Gate of All Nations: ‘C.D. Bruijn 1704’. Dé Nederlandse ‘ontdekker’ van Persepolis!

Dank jullie wel, copyright jagers

Nog maar anderhalve week geleden moest ik een aantal afbeeldingen van Raam Open verwijderen. Voor de zekerheid. Ik had foto’s genomen van ruimtes waar ook andermans foto’s en schilderijen hingen. Die mag je niet zomaar op internet zetten. Voordat je het weet, krijg je een copyright claimende advocaat op je dak. Wel dacht ik dat plaatsing van enkele foto’s van Unsplash in orde was. Tenslotte is dat een gratis beeldbank. Maar toen las ik alwéér een alarmerend logje, van Martine Bakx dit keer.

Zelfs met foto’s van Unsplash kan je de mist in gaan. Want, zo schrijft Martine, rechten worden verkocht en foto’s kunnen worden verwijderd van een gratis beeldbank. Nou, da’s weer lekker dan. Naast Raam Open beheer ik nog twee websites. En vooral op mijn familiewebsite staan foto’s van schilderijen. Het is namelijk lastig tijdreizen en zelf foto’s nemen in 1584. Ik noem maar even een jaartal.

Maar mij krijgen ze niet, hoor. Want ik ben zo Leids als je zijn kan. En juist de rechtszaak tussen een uitgeverij en het Leidse stadsarchief over copyright is berucht en beroemd. (Zie internet.) Daar ga ik nu mooi mijn voordeel mee doen. Want het Erfgoed Leiden en Omstreken is heel voorzichtig geworden. Dus als er anno 2020 bij een afbeelding staat dat die rechtenvrij is, dan is dat zo. Zeker weten.

Vandaag ben ik al de hele dag zoet met fraaie plaatjes opduiken. En geloof mij, de beeldbank van het Leidse archief is een goudmijn. Alleen al de verzameling aquarellen en tekeningen van Jan Elias Kikkert bevat honderden juweeltjes. Die zijn doorgaans eigendom van het archief zelf. En daarom rechtenvrij!

Hierboven staat een ander aandoenlijk tafereel dat al uit de periode 1541-1545 stamt. Pieter Sluyter tekende dit boerderijtje op een kaart van landerijen in Alphen aan den Rijn. Die landerijen waren eigendom van het Leidse Catharina Gasthuis.

Over die regio schreef ik in De Lagewaard in Koudekerk aan den Rijn. Een van mijn Leidse bloedverwanten had ruim vier eeuwen geleden eveneens met het Catharina Gasthuis te maken. Uit het betreffende logje moest ik echter een oude plattegrond schrappen vanwege potentieel copyright gedoe. Maar nu zal het niet lang meer duren voordat ik een nóg betere afbeelding vind in het archief.

Over de bron van bovenstaande afbeelding: Erfgoed Leiden en Omstreken, signatuur PV71829.1. Voor alle duidelijkheid zet ik hier de link. (Klik daar op de website aan de linkerzijde op de ‘i’, dan verschijnt de rest van de informatie.)

La la la Leiden …

Veel blijft in het verborgene

‘Ben nu rond middernacht aan de wandel geslagen in de bossen van Duno. Het is dan lekker rustig, en dat is beter dan overdag te wandelen, want dan is het drukker. … Je komt nog wel eens voor verrassende ontmoetingen te staan. Boswachter, stropers, mensen die in het bos slapen, of personen die op een bankje zitten te roken, ik weet niet wat, en zich rot schrikken als ze mij te laat zien in mijn zwarte kleding met capuchon. Ook bij het kasteel kom ik nog wel eens mensen tegen. Die lopen met een hele grote boog om mij heen, of maken rechtsomkeert. Vraag mij wel eens af wat die mensen nog zo laat daar doen. Sommige hebben de hond bij zich, andere lopen alleen te wandelen.’ Proza van een van de mannen van de sportclub. We houden via e-mail contact nu ons sportuurtje is weggevallen.

Zo komt er een tot dusver onbekend fenomeen uit mijn omgeving tevoorschijn. Want inderdaad: wie zijn die mensen, die rondspoken bij kasteel Doorwerth en in het bos bij Duno? Waarom zijn ze daar? Kunnen ze niet slapen? Zijn ze getroffen door de coronamaatregelen? Is er iemand ziek in hun familie? Of sluiten criminelen hier soms hun schimmige deals af? Scharrelen zij ook rond in ons dorp? Zijn er dan nog meer locaties voor geheime rendez-vous?

We weten nauwelijks wat er zich afspeelt in de wereld, ondanks al het nieuws. Vaak hebben we ook de historische band verloren met de grond waarop we lopen. Onze kennis gaat hooguit twee generaties terug. Achter gesloten deuren blijft veel verborgen, zelfs waar transparantie de norm is. En we kennen lang niet alle gedachten van onze naasten, ook al denken we van wel.

Op een landgoed prijken twee naamplaatjes op een antiek smeedijzeren hek. Het ene luidt: ‘A.E.v.d.Voet Smederij Morschweg Leiden’. Het andere vermeldt: ‘Siersmederij J.v.Deelen Oosterbeek’. Nieuwsgierig geworden ga ik op onderzoek uit. De Leidse smederij was operationeel in de eerste helft van de twintigste eeuw. De Oosterbeekse smederij werd in 1966 opgericht en later met een ander bedrijf samengevoegd. Mede vanwege de art deco stijl, is het hek vrijwel zeker tussen 1920 en 1937 in Leiden gesmeed. Heeft siersmederij van J. v. Deelen er later restauratiewerk aan verricht?

Het antwoord op deze vraag valt misschien nog wel te achterhalen. Maar deze twee smederijen zal ik nooit meer in bedrijf zien. En over honderd jaar zal geen mens beseffen dat er ooit iemand bij het smeedijzeren hek stond, voor wie de vondst en aanblik van deze twee labels samen betekenis had. Veruit het meeste blijft voor ons verborgen.

Op verkenning in voorouderlijk gebied

Via de familiewebsite ontvang ik een bericht van een onbekende man. Hij schrijft dat we een voorouderlijke familie delen. En hij heeft nog drie oudere generaties ontdekt. Ons voorgeslacht leefde 300 jaar geleden in De Liemers en mijn nieuwsgierigheid is direct gewekt.

In de jaren negentig woonde ik in Leiden en daar bezocht ik wekelijks het archief. Ik vond er toen een huwelijksregistratie uit 1725 van een ‘jongeman van ’t Tolhuys int Land van Cleef’. Bedoeld werd de landsheerlijke burcht bij Lobith. Daar waar Lodewijk XIV in rampjaar 1672 de Rijn overstak. Sindsdien staat die regio hoog op mijn verlanglijst als wandelgebied.

In februari 2019 kwam ik er voor het eerst in de buurt. Onze wandelroute liep vanuit Zevenaar richting de oude Rijnstrangen en onderweg passeerden we Herwen. Ik moet de kerktoren hebben gezien. Een paar maanden later maakte ik een boottochtje naar Fort Pannerden. Onwetend dat er ook in Herwen en Pannerden voorouderlijke sporen en wortels liggen.

Al zijn het wel hele kleine worteltjes, want waar hebben we het over? Mijn voorvader uit het Tolhuis bij Lobith behoort tot de negende generatie. Dus even rekenen: twee ouders, vier grootouders, acht overgrootouders, enzovoort. Dan komen we bij generatie negen uit op 512 voorouders.

Nou ja, er wonen nog altijd nazaten daar. Ik ga binnenkort toch mooi op verkenning op mijn nieuw ontdekte voorouderlijke territoir.