Het gaat van generatie op generatie

Leiden huis Hooglandsekerkgracht

We zitten in de wachtkamer van het ziekenhuis en de rollen zijn voorgoed omgedraaid. Vroeger ging mijn moeder met mij naar het ziekenhuis. Nu doe ik dat met haar. Haar linkeroog is afgeplakt. We zijn hier voor een controle. Af en toe praten we wat.

Opeens hebben we het over aangebrande aardappels. Geen idee hoe we erop komen. Ze vertelt dat oma, haar moeder, heel secuur was. En dat oma zo kon mopperen, als de dingen niet gingen zoals zij wilde. Overgrootvader deed dat ook, de vader van oma. Er was een lange gang tussen zijn winkel en zijn meubelwerkplaats in. Als hij de winkelbel hoorde rinkelen, terwijl hij achter aan het werk was, liep hij het hele eind mopperend door de gang. Tot hij de winkel betrad. Dan zette hij een vriendelijk gezicht op naar de klant.

Leuk om te vernemen. Dat heb ik dan niet van een vreemde.

Genealogen brengen hun stamboom in kaart omdat ze nieuwsgierig zijn naar hun familieverleden. Maar meer nog zijn ze op zoek naar de oorsprong van hun eigen eigenaardigheden.

Even terug op Leidse geboortegrond

Ondanks alle wetenschappelijke kennis blijven sommige zaken onverklaarbaar. Eind jaren tachtig kreeg ik een huurwoning op de Leidse Uiterstegracht. Het was bij de Groenesteeg in het hart van de wijk Pancras Oost. Deze middeleeuwse wijk uit 1346-1355 ligt tussen de Oude en de Nieuwe Rijn, de Hooigracht en de Herengracht. Hier werd eeuwenlang het befaamde Leidse laken gemaakt. Eenmaal daar, bekroop mij het vreemde gevoel dat ik al een veel oudere band had met die wijk. Alsof mijn voorouders er hadden rondgelopen.

Het is zo’n buurt waar vroeger wevers thuis werkten op een groot getouw in de krappe voorkamer van hun ‘wevershuis’. In de negentiende eeuw verschenen de machines en fabrieken. Veel verkrotte pandjes maakten in die tijd plaats voor de vooruitgang. Na nog een periode van verval werden de resterende oude huisjes en gebouwen opgelapt. Inmiddels zijn ze zeer geliefd en worden ze gekoesterd als erfgoed.

Een paar jaar na mijn komst verhuisde ik weer en eind 1995 dook ik in mijn geschiedenis. Sindsdien begrijp ik iets beter waar dat gevoel vandaan kwam. Want inderdaad: de afgelopen eeuwen hebben nergens anders zoveel voorouders van mij op een kluitje gewerkt, geleefd en rondgelopen.

De bevolkingssamenstelling van deze buurt is intussen flink veranderd. Dat proces gaat continu door. Waarschijnlijk is ruim de helft sinds mijn vertrek nieuwkomer. Op mijn geboortegrond – een straat verder – wonen nu studenten en immigranten. Elk jaar arriveren en vertrekken mensen. Een deel blijft hangen en sommigen keren na jaren terug. Het is nooit anders geweest daar.

Familiebijeenkomst

Sommige ontmoetingen ijlen dagenlang na, zoals die tijdens een familie-reünie. Ik hoor vertellingen uit de eerste hand over vroeger: flinters uit het leven van opa en oma. En er zijn oude, nooit eerder getoonde foto’s.

Wat nog meer? Een kennismaking met onbekende neven, na 55 jaar. En het weerzien met oude bekenden, nu volwassen persoonlijkheden. De ontdekking van gedeelde interesses. Unieke banden te midden van zeven miljard anderen.

We zijn allemaal gevormd door de tijd waarin we leven en door wat aan ons is doorgegeven.

Naderhand. Twee paar ingezoomde ogen van jaren her kijken me met een klein glimlachje doordringend aan. Ze lijken te beamen dat dit goed was. (Maar dat zal ik me wel weer verbeelden.)

Bereken of je heel oud gaat worden

Als je moeder extreem lang leeft, heb je zelf ook kans dat je een hoge leeftijd bereikt. Maar dit is geen garantie. Werden de broers en zussen van je moeder ook ouder dan 90? Dan stijgen je kansen wel. Of je oud wordt, is voor 25% erfelijk bepaald, en voor 75% afhankelijk van leefstijl en omgeving. Dit concludeert een groep wetenschappers van het LUMC, onder wie hoogleraar moleculaire epidemiologie Eline Slagboom. Alle beetjes helpen. Voor een kansberekening kijk ik gelijk naar mijn voormoeders.

Over leefstijl is al veel bekend: niet roken, weinig alcohol, veel bewegen en gezond eten, vooral groente en fruit. Het verschil tussen een gezonde dan wel ongezonde leefstijl loopt op tot 14 jaar in levensverwachting. Verder begint ‘de omgeving’ al in de baarmoeder. Daar kan je als kind weinig aan veranderen. Maar met een goede leefstijl kan je wel op elke leeftijd starten. En een hoge bloeddruk voorkomen is extra gunstig.

Dan die voormoeders van mij. Zij geven nogal een wisselvallig beeld. Vanaf mijn moeder (nu 85 jaar oud en kerngezond) kan ik in vrouwelijke lijn negen generaties terugkijken. Dan kom ik op de volgende behaalde jaren: 85 (nu), 97, 85, 49, 72, 81, 67, 50, minimaal 60. Van de laatste voormoeder weet ik namelijk niet wanneer ze is overleden. Wel kan ik haar traceren tot vlak na haar zestigste verjaardag. Conclusie: 4 x 80+, 4 x 80- en 1 kanshebster op 80+ (of toch 80-?) Hm.

Gelukkig kan ik ook nagaan hoe lang hun broers en zussen hebben geleefd. Maar kan ik de behaalde jaren in de achttiende en negentiende eeuw op dezelfde wijze interpreteren als leeftijden in de twintigste eeuw? Of was zeventig toen het huidige negentig? En wat doe ik met cholera-epidemieën, oorlogen en de hogere kindersterfte? Hoe moet ik deze factoren meewegen? Want stel dat een jong gestorven broertje onder hygiënischer omstandigheden was geboren. Dan had ook hij negentig kunnen worden.

Het verbaast me sowieso dat de Leidse onderzoekers niet voorbij de generatie van de moeder kijken. Ik hoop dat mevrouw Slagboom dit logje leest en bovenstaande dilemma’s meeneemt.

Trouwens, volgens de voorspelling is mijn levensverwachting 84 jaar. Dat is toch ook ruim voldoende.

Lange slungels met pokdalige tronies

Als je wil weten hoe je voorouders er in het pre-fototijdperk uitzagen, mag je hopen dat je uit een rijke familie komt. Dan wilde men nog weleens een schilderijtje laten maken. De meesten van ons moeten het echter zonder portretten doen. Toch zijn de uiterlijke kenmerken van veel mannen genoteerd. Met dank aan Napoleon. Want tussen 1811 en 1941 werden alle mannen op hun 19de voor militaire dienst geregistreerd. Zo stuit je soms op aardige verrassingen.

Lange opa
Mijn opa van moederszijde ken ik alleen van oude foto’s. Als militair poseert hij in zijn uniform en glimmende laarzen met een groepje lotgenoten voor de Leidse burcht. De mannen staan op lengte naast elkaar en opa torent boven de rest uit. Alleen wist ik nooit precies hoe lang hij was. Gisteren ontdekte ik dat op wiewaswie.nl. Hij is als jongeman in 1909 exact 1,804 meter lang. Voor een Leidenaar is dat heel wat.

Nationale groeitrend
Al jaren wordt de Nederlandse bevolking steeds langer. De gemiddelde lengte van de Nederlandse man is toegenomen van 167 cm in 1865 tot 184 cm in 1997. Leidenaren haalde het gemiddelde iets naar beneden. Daar maten mannen rond 1800 circa 166,7 cm, terwijl ze in Zwolle bijna 173 cm lang waren. Misschien is dat een verklaring, want opa’s vader kwam uit die stad.

Ziekten beïnvloeden lengte
De Leidse bevolking kreeg het in de 19de eeuw flink voor haar kiezen. Er was armoede door de eenzijdige economie en men at slecht. Bovendien teisterden wel zeventien epidemieën de stad tussen 1795 en 1894: drie maal mazelen, vijf maal cholera, vijf maal pokken, een maal dysenterie, twee maal tyfus en een maal roodvonk. Ziekten hadden vrij spel omdat fabrieksarbeiders dicht bijeen woonden in tochtige en lekkende panden.

Verwensingen met alle mogelijke dodelijke ziekten zijn dan ook erg populair in het plaatselijke dialect. Als iemand tegen je roept: Juh (als je een man bent), tyfusleier, teer op (= rot op, van tering ofwel tuberculose) of pleur op (pleuritis)!’ dan antwoord jij: ‘Meh (als het een vrouw is), krijg de klere (cholera)!’ Enzovoort. Met Leidse rrr. Zo hoort dat.

Pokdalig
Afijn, waar waren we gebleven? O ja, ook mijn familie kreeg pokken. Volgens notities voor de Nationale Militie had de schoonvader van mijn opa een pokdalig gezicht. Kennelijk schrok dat zijn vrouw, mijn overgrootmoeder, niet af. Zij had al twee ooms wier gelaat door de pokken was aangetast.

Een van die heren staat zo te boek: ‘Gezicht: ovaal, voorhoofd: hoog, ogen: blauw, neus: gewoon, mond: gewoon, kin: spits, wenkbrauwen: bruin, haar: bruin, lengte: 1,744 mtr. 1 el, 7 palm, 4 duim, 4 streep. Overige kenmerken: pokdalig.’ Hij en zijn broer groeiden op in dezelfde woning en het pokkenvirus is nogal besmettelijk. Verder leed die kant van mijn familie weinig gebrek. Ze bezaten huizen en de mannen waren bovengemiddeld lang.

Spraakgebrek
Ook interessant: een andere oom van mijn overgrootmoeder werd afgekeurd wegens zijn spraakgebrek. Kennelijk kon je daar niet mee vechten. Maar hij was best in staat om vrouwen te versieren. Want hij trouwde twee keer. Ach, wie weet had-ie genoeg andere kwaliteiten.

Clichèbeeld en fantasie
Door deze omschrijvingen gaan wel al mijn clichébeelden eraan. Het Franse deel van de familie is niet klein van gestalte. Dit terwijl de Hollanders vaak klein en gedrongen zijn. Trouwens, hoe ziet een ‘gewone’ neus of mond er uit? Bovendien komen bij haarkleuren tal van tinten bruin, grijs, rood en blond voor. Welke tint hadden zij dan precies? Nou ja, misschien kunnen we dit alles maar beter aan onze fantasie overlaten.

Bron lengten in Nederland en epidemieën: Hoe lang nog? De lichaamslengte van de Nederlander, rede door George Maat, HOVO, Universiteit Leiden, 15 mei 2006.

Vergankelijk of van blijvende betekenis?

‘Geld is belangrijk voor werknemers, maar zeker niet hun hoogste prioriteit.’ zegt socioloog Richard Sennett in verband met de flexibilisering van de arbeidsmarkt. ‘Ze hebben een verhaal nodig over hun werkende leven. Iets waarop ze achteraf tevreden kunnen terugkijken: dit heb ik door hard werken stapje voor stapje bereikt, en mijn kinderen zullen het op hun beurt nog beter krijgen.’ (De Volkskrant, 1 juli 2017.) Laat ik eens de balans opmaken van wat ik tussen 1981 en 2017 heb bereikt. Professioneel gezien en voor mijn niet bestaande kinderen.

Qua werk bestond het overgrote deel van mijn bijdrage uit ervoor zorgen dat de juiste gegevens tijdig en compleet beschikbaar waren. Financiële administraties, afspraken in agenda’s en contracten, notulen van vergaderingen, urenstaten en voorraadbestanden. Ik verschafte anderen inzicht, zodat zij gefundeerde besluiten konden nemen. Mijn werk is inmiddels door de shredder gehaald. Voor de belastingdienst geldt een bewaarplicht van zeven jaar.

Het studiemateriaal, waaraan ik heb gewerkt, is dezelfde weg gegaan. Naar huidige maatstaven zag onze vormgeving er niet uit. Maar in 1990 bracht mijn werk een verbetering. Hoeveel mensen hun diploma hebben gehaald dankzij mijn bijdrage, weet ik niet. Het is lastig na te gaan. En het bedrijf waarvoor ik werkte, is in een conglomeraat opgegaan. Misschien hebben ze uit nostalgische overwegingen een syllabus bewaard.

En dan die internationale ontwikkelingsorganisatie. Mijn bijdrage was een schakeltje in een proces waaraan vele mensen samenwerkten. Een proces dat bovendien door tal van factoren beïnvloed werd. Er zijn genoeg evaluatierapporten geschreven met resultaten en effecten. Jaren zijn voorbijgegaan. Hoe het nu met de betrokkenen gaat? Wat de lange-termijneffecten van bepaalde programma’s zijn? Ik zou het graag willen weten.

Wat is er echt blijvend? In mijn geval boven alles het genealogische onderzoek naar mijn voorouders. Duizenden in vergetelheid geraakte mensen zagen hierdoor opnieuw het daglicht. Op mijn familiewebsite zullen ze nog wel even voortleven.

Grappig, dat vrijwilligerswerk zoveel duurzamer is dan betaald werk. Verder kreeg ik de belangrijkste inzichten voor mijn latere werk in de ontwikkelingssector dankzij verdieping in de leefomstandigheden van mijn voorouders. Wat ik daarna op de universiteit leerde, was er een bevestiging van.

Je zou denken dat ik mijn welvaart en vermogen te danken heb aan mijn werk. Maar ook mijn (voor)ouders hebben direct of indirect daaraan bijgedragen. Die banen zorgden vanaf 1981 wel voor brood op de plank en voldoende geld om te reizen. Vervolgens zorgden die reizen en het familieonderzoek voor nieuwe kennis en inzichten. En die inzichten deel ik sinds 2013 op mijn blog. Maar wat daar nu het effect van is?

Jaloezie onder genealogen

Genealogen zijn bijna allemaal man, grijs en met pensioen. In dat wereldje was ik nogal een uitzondering toen ik op mijn 32ste aan de zoektocht naar mijn voorouders begon. Ruim twintig jaar geleden. Ik wilde alles per sé grondig en vooral helemaal zelf doen. Mijn verslagen zouden minstens aan de regels voor een scriptie voldoen. Want ik had net een fusie meegemaakt en een droombaan als redacteur moeten opgeven. Ik wilde iets uitvoeren waardoor ik mijn ei kwijt kon en waarmee ik mij kon onderscheiden.

Los daarvan was die zoektocht naar mijn verleden gewoon ontzettend leuk. Ik stortte mij vol overgave op het schatgraven. In bepaalde periodes besteedde ik er twintig tot zestig uur per week aan. Het is bijzonder om perkament en papier vast te houden dat driehonderd jaar oud is. Zoals een document waarop je voorvader in 1702 met bibberige hand zijn krabbel heeft gezet. Papier dat hij dus heeft aangeraakt. Dichterbij kan je niet komen.

Het was het pre-internet tijdperk en onderzoek was noeste arbeid. Eindeloos oude archieven doorspitten, teksten ontcijferen en overschrijven. Dankzij inlevingsvermogen ontdekte ik echt bijzondere feiten waar niemand anders ze ooit zocht. Als je, zoals ik, ontelbare ambtelijke en juridische teksten in muffe, stoffige archieven doorspit, daar slechts rioolachtige automatenkoffie drinkt, stad en half Europa afreist, ruim tweeduizend pagina’s van A4-formaat vol typt … Dan wil je eer hebben van je werk. En eer krijg je door te publiceren. Daarbij is het hoogst haalbare in genealogenland: een recensie van jouw boekwerk in Genealogie, het CBG*-blad. Zes recensies van zes publicaties werden mij toebedeeld.

Er zijn vermoedelijk weinig hobby’s waar bij de beoefenaars onderling zoveel jaloezie is als bij genealogen. Maar ik doe niet mee aan caviashows, dus wellicht kan het nog erger. Die eerdergenoemde mannen kon ik na verloop van tijd in twee groepen indelen.

Namelijk:
1. Zij die altijd alles beter menen te weten en dat maar al te graag etaleren. En
2. Zij die kijken wat er bij zo’n jong ding aan gegevens valt te halen.

Ik dacht nog: dit onderzoeksresultaat ligt officieel in die recensies vast. Mijn werk is veiliggesteld. Maar ergens tussen die publicaties en nu verscheen internet. En dat veranderde alles. Sindsdien ben ik pas echt serieus met streken van oude heren geconfronteerd. Want ze willen hoe dan ook de grootste stamboom hebben.

Dus gaan ze aan de haal met mijn gegevens en onderzoeksresultaten. Keilen ze mijn naam en die van mijn ouders ongevraagd en zonder toestemming op internet. Pleuren ze de volledige tekst van mijn boekwerken op hun site. Nadat ze de kaften en mijn naam van alle pagina’s hebben verwijderd. Alsof het hun werk is. En dan sturen ze doodleuk nog een link naar bepaalde familieleden toe ook.

Ik heb het over iemand die ik dertig jaar niet had gezien en die plots met zijn broer voor de deur stond. En iemand in een verre zijtak, waarmee ik zo’n gezellige reünie had. Die bij de eerste ontmoeting gelijk vroeg: ‘Ik mag je wel mijn nichtje noemen, zeker?’ Voor hem en een ander ver familielid had ik zelfs een stadswandeling door Leiden bedacht.

De sukkels.

* Centraal Bureau voor Genealogie in Den Haag, ofwel Centrum voor familiegeschiedenis.