Applaus voor militairen

Defile bevrijdingsdag 2019 Wageningen 09

Voor het eerst ga ik op Bevrijdingsdag naar Wageningen toe. Ik sta langs de route van het defilé; Hotel De Wereld is vlakbij. Zodra de eerste militairen naderen, begint het publiek te applaudisseren. Van de weeromstuit klap ik mee. Terwijl het toch niet mijn gewoonte is om te klappen wanneer ik militairen zie.

Militairen in het straatbeeld ken ik alleen van mijn verblijf in post-conflictgebieden. Van die oorden in het Midden-Oosten, waar ze met machtsvertoon over de gewapende vrede heersen. En in Afrikaanse landen, waar je militairen liever omzeilt. Want je weet nooit.

Ik weet hoe echte explosies klinken, in de verte. En ik weet dat je binnen moet blijven als de bevolking of de ambassade dat zegt. Verder reikt mijn ervaring niet met levensbedreigende conflicten. Ik was geen lid van de belangrijkste risicogroep. Of ik hoorde bij de ‘goeden’. Maar je weet het nooit, in dat soort oorden. De situatie kan zomaar veranderen. En misschien hebben ze geld nodig.

Je weet evenmin wat ze hebben meegemaakt en wat ze hebben gedaan. De mensen in het defilé zijn de ‘goeden’. Terwijl op bordjes namen staan van landen die vragen bij mij oproepen. Nu, met de huidige kennis van onze koloniale geschiedenis. In hun tijd werd daar anders tegenaan gekeken. Zij deden hun plicht en wat goed was.

Het moet wat met je doen, als je een wapen in handen hebt. Militairen hebben hun eigen codes en hun trots. Ik zou voorlopig niet zonder militairen willen.

Militairen hebben hun trauma’s. Ze zijn zelf pionnen op een schaakbord. Ze doen het vuile werk voor ons. Hoe lang nog?

De wereld in kleur tot 1918 – Half houten huizen

Geïnspireerd door de fototentoonstelling De wereld in kleur tot 1918 dook ik in mijn reisfotoalbums. Want bouwwerken zoals op de oude foto hieronder, ken ik van vakanties in Zuid-Europa. Daarom vandaag een laatste drieluik. Deze keer met half houten huizen: oorspronkelijk – vervallen – vernieuwd.

Deze foto in het museum werd in 1913 genomen. Het is een straattafereel in Ohrid, Macedonië. De bovenverdieping van de huizen is gemaakt van donkerbruin hout, terwijl de begane grond met witgepleisterde stenen is gebouwd. Een vergelijkbare bouwstijl zag je vroeger van Spanje en de Balkan tot in Turkije. Daarvoor gebruikte men de materialen die lokaal voorhanden waren. Zoals ruwe brokken uitgehouwen steen.

In 1987 nam ik deze foto van soortgelijke huizen in Ohrid. Op de achtergrond staat een donker houten pand. Het steile paadje ernaartoe is geplaveid met dezelfde soort natuursteen als waarmee muren werden gebouwd. In het pand links zitten flinke kieren, maar het is in gebruik. Was overgrootvader de eerste eigenaar? Dan is het vast nog in handen van dezelfde familie. Vermoedelijk woont men boven en is er beneden een stal of werkplaats.

Dergelijke rustieke huizen vind ik mooi. Ze laten wat aan de fantasie over. Als zo’n pand nog niet is gesloopt, wordt het nu tot boetiekhotel omgetoverd. Meestal met een smaakvol en comfortabel resultaat.

Wel is er verschil tussen een minutieus uitgevoerde restauratie of een renovatie. Een renovatie pakt soms te weldoordacht en gladgestreken uit. Ook in Ohrid gaat de ontwikkeling door. Toeristen bezoeken er nu de zorgvuldig opgepoetste versie van het oude stadshart. Alsof dat een model is geworden van zichzelf.

Klik desgewenst op een foto voor een vergroting.

(Bovenste foto uit Collection Archives de la Planète – Musée Albert-Kahn/Département des Hauts-de-Seine.)

De wereld in kleur tot 1918 – Amsterdam

Een fototentoonstelling in het Allard Pierson Museum over mensen en plaatsen in de wereld van voor 1918. Dat moest ik zien. Want er is een grote reis die ik in de verleden tijd had willen maken. Namelijk over land de Zijderoute volgend van Venetië naar China. Maar ik ben te laat geboren voor wat ik onderweg had willen zien. En toch. De kleurenfoto’s roepen wel degelijk herinneringen op aan sporen die er in 1987 nog waren. Toen ik voor het eerst stukjes van de verschillende Zijderoutes passeerde.

Onze wereld is veranderlijk. De foto’s stammen uit een periode waarin een enkeling zich reizen kon veroorloven. De meeste mensen zagen zelden volkeren in andere werelddelen. Daarom werden nog in 1897 ‘negers’ getoond in hun nagebouwde dorp op de wereldtentoonstelling in het Belgische Tervuren. Ga vandaag eens naar het centrum van Amsterdam. Nu lopen er representanten rond van vrijwel elk volk op aarde. Alleen niet in hun originele klederdracht. En hun oorspronkelijke woonomgeving krijg je daar evenmin te zien.

Natuurlijk, die oude foto’s zijn ook een momentopname. Je hoeft maar te denken aan hoe Amsterdam zelf in vijf decennia is veranderd. In de jaren zeventig waren er hippies en Hare Krishna-volgelingen met trommels en oranje gewaden. Studenten bevolkten panden in steegjes die achter de brede grachten verkrotten. Daarna werd Amsterdam de stad van de krakersrellen met punkers in zwarte leren jasjes. Sindsdien is de bevolkingssamenstelling drastisch gewijzigd. En de gebouwen? De meesten herken je pas wanneer je vanaf de eerste verdieping omhoog kijkt.

Terug naar bovenstaande foto uit 1915. Toen ging een Roma- of Sinti-vrouw in Utrecht zo gekleed. Het is onduidelijk wie meer bekijks trok: zij of de fotograaf. Is er wel zo veel veranderd?

Geen geld voor vakantie, of geen zin

Volgens onderzoek van het Nibud gaat een kwart van de Nederlanders tussen 18 – 65 jaar niet op vakantie. De reden: vakantie is te duur en het vakantiegeld is nodig voor grote aankopen of voor aflossing van schulden. Vooral mensen met wisselende inkomsten blijven vaker thuis. Als persoon zonder inkomen bewaar ik spaargeld ook liever voor noodzakelijke uitgaven. En met een keuze voor thuisblijven valt goed te leven.

Decennialang vierde ik royaal vakantie. Drie of vier vakanties per jaar waren normaal. Wellicht willen ‘echte reizigers’ eindeloos op ontdekking blijven gaan. Maar voor mij kwam het keerpunt in 2010. Ik was al mijn hele leven vrijwel elk jaar weggeweest. Soms maandenlang. Inmiddels had ik op alle continenten een verlanglijst met bestemmingen afgewerkt.

In 2010 was ik voor de tweede keer in Indonesië en bespeurde ik verzadiging. Verveling zelfs. Onmiskenbaar. Weer Azië, weer dezelfde tropische vegetatie, weer die hitte en weer die lange vluchten. En dan dat hectische gekrioel op Schiphol. Die luchthaven, daar had ik helemaal genoeg van. De glans was er af. Ik was klaar met die verre reizen. Eigenlijk bleef ik veel liever in Europa en wilde ik gewoon wandelen. Meer niet.

Toen ik in 1992 mijn vorige woning kocht, heb ik uitgerekend hoeveel geld ik op dat moment had kunnen inleggen als ik het niet in de voorgaande 12 jaar aan reizen had besteed. Om precies te zijn: de helft van het aankoopbedrag. Toch, op een enkele mislukte vakantie na, zou ik het zo weer hebben gedaan.

Nu woon ik in een ideaal wandelgebied en hoef ik niet ver te gaan. Hierdoor bespaar ik jaarlijks duizenden euro’s door wekelijks een dagje op wandelvakantie te gaan. Daarnaast kijk ik met tevredenheid terug op wat ik al heb gezien en beleefd. Hopelijk wordt het internationale treinverkeer binnen Europa snel verbeterd. Dit als goed en comfortabel alternatief voor vliegverkeer. Dan wandel ik ook graag weer over de grens.

Vluchtelingenbeleid: input voor de EU-migratietop

Terug van nooit weggeweest is het EU-vluchtelingenbeleid een hot issue. In de afgelopen 4,5 jaar heb ik over een scala aan problemen in landen van herkomst geschreven. Ook heb ik suggesties gedaan voor een benadering van het vluchtelingenvraagstuk. Links en rechts verschansen zich nu in de loopgraven  Het lijkt alsof niemand nog bereid is om voorbij het eigen gelijk te kijken.

Toch ontruk ik een aantal logjes aan de vergetelheid. Ze gaan over oorzaken en gevolgen van vluchtelingenstromen en ze bevatten suggesties voor oplossingen. Dit alles is gebaseerd op wat ik uit eigen ervaring heb geleerd. Ondanks het tumult zal ik het Raam Open houden. Al heb ik evenmin overal een antwoord op en bespeur ook ik enige metaalmoeheid.

Als je slechts één logje leest, lees dan dit: https://raamopen.blog/2014/06/04/geboortebeperking-als-redding/ Over de naar mijn idee belangrijkste oorzaak van armoede en migratie: gebrek aan zeggenschap bij vrouwen.

Hieronder volgt de rest in chronologische volgorde.

Alibaba en de Chinezen

Het moet in 2003 zijn geweest, op dienstreis in Oeganda, nu vijftien jaar geleden. Toen ik voor het eerst hoorde over investeringen door China in Afrikaanse landen. Mooie snelwegen werden aangelegd en havens uitgegraven. Die wegen waren een hele verbetering voor de plaatselijke bevolking. (Althans, de wegen die het Afrikaanse vrachtverkeer langdurig konden dragen.) En handig om alle denkbare grondstoffen vlot naar Chinese fabrieken af te voeren.

In die tijd las ik ook over Oost-Afrikaanse marktkoopvrouwen. Big mama’s die hun mannetje staan. Ze importeren zelf rechtstreeks hun koopwaar, zonder tussenhandelaar in Afrika. Ieder kwartaal vliegen ze naar Dubai of Shanghai om flink in te slaan. Zou je niet verwachten, van zo’n op het oog eenvoudige marktkoopvrouw.

In 2006, dichter bij huis in Europa, was ik op vakantie op Kreta. We kwamen door een prachtige, weidse vallei aan de rand van de zee. Een onderontwikkeld landschap en daarom extra mooi en pittoresk. ‘Als de plannen doorgaan, zal dit allemaal verdwijnen.’, vertelde de gids. ‘Want China ziet in deze locatie een ideale plek voor een haven als tussenstation. Voor distributie naar de rest van Europa en Noord-Afrika.’ Inmiddels is Piraeus, die andere, veel oudere Atheense haven, in handen van de Chinezen. Wel zo makkelijk, hoeven ze op Kreta niets meer te bouwen. Piraeus wordt hun grootste containerhaven in de Middellandse Zee.

Nog een jaar later, op een mega-grote handelsbeurs in Frankfurt, stond een stand van het Chinese Alibaba. Ik heb er nog pennen van liggen. Want Alibaba was gul met uitdelen en nieuwe zakenvrienden maken. Alibaba is de digitale schakel die de tussenhandel in de hele wereld kan wegvagen. Toen kon ik er weinig mee. Het productaanbod van de Chinese producenten was op hun interne markt afgestemd. Ik zag te zoete kleurtjes, afwijkende maten en niet het gewenste materiaal. En er zat geen enkele producent tussen die zelfs maar in de buurt van fairtrade kwam.

Maar Alibaba heeft niet stilgestaan. Deze week zocht ik op internet naar plantenrekken, tuinstoelen en gegalvaniseerde vuilnisbakken. Het is overal Alibaba wat de klok slaat. Er staan zeker aantrekkelijke artikelen tussen. Weet alleen wel dat je bij een bestelling voorgoed je privacy kwijt bent.

In Weert staan zestig winkels leeg. Maar deze gemeente huisvest eveneens gigantische distributiecentra. Goederen komen van de Rotterdamse containerhaven naar het Limburgse Weert, die uiteindelijk als pakketjes bij huishoudens in Europa worden uitgeserveerd. Het is hier net Kreta.

Programmamaker Ronald Duong in de VPRO Gids: ‘In 2015 deelde Ma [de oprichter en eigenaar van Alibaba], alweer in Davos, [op een bijeenkomst met regeringsleiders] zijn jongste inzicht. Wat hij eerst in China deed  wil hij nu mondiaal gaan doen: kleine ondernemingen wereldwijd in contact brengen met klanten wereldwijd.’ Dit levert mooie kansen op, maar ook risico’s. Ondernemer Marc van der Chijs: ‘Buiten China is men toch redelijk naïef, vind ik nu. De ambities zijn bij Chinezen veel groter dan elders. (…) Er zullen twee grote spelers overblijven, Amazon en Alibaba.’ 

Dat wil ik best aannemen. In elk land waar ik ze heb gezien, zijn Chinezen zakelijk vrijwel altijd succesvol. En je kan van de Chinese overheid veel zeggen, maar er zijn zaken die ik beslist waardeer. Ze heeft een lange-termijnvisie, ze ziet het grotere verband en ze denkt voorbij de eigen grens. Dat mag Europa van mij ook wat explicieter doen, zolang ze de win-winprincipes van people, planet, profit daarin meeneemt.

Vanavond komt vanaf 21.05 uur VPRO Tegenlicht: Shoppen volgens China op NPO2.

Verbinding voor de toekomst

Soms blijven opmerkelijke beelden en gedachten uit gesprekken en documentaires hangen. Nu dwarrelen er meerdere door mijn hoofd. Ogenschijnlijk is er nog weinig samenhang, maar er schuilt een boodschap in. Ik zag 2Doc: De man die de wereld wilde veranderen. Dat gaat over kunstenaar Peter Westerveld. Hij wilde met geulen de wereld groener, koeler en klimaatbestendig maken. Daarna verscheen Geert Mak in College Tour en toen Floortje gaat terug naar Syrië, deel 2. Ook was ik proefpersoon voor een coach in opleiding. Onderwerp van gesprek: Hoe breng ik het toekomstperspectief terug in mijn carrière? En er was een uitzonderlijk mooie aflevering van Exitus in Abchazië. Tot besluit las ik een artikel over de cello als bindmiddel. Nou, zoek maar eens naar een aanwijzing.

Eerst het idee van Peter Westerveld. Hij is de visionair achter Justdiggit. (Ik verwijs al jaren in de rechterkolom van Raam Open naar deze organisatie.) Hij was zeer bezorgd over de toenemende droogte in grote delen van de wereld. Niet alleen om ecologische redenen. Het veroorzaakt op het platteland armoede en sociale ontwrichting, met de voorspelde vluchtelingenstromen uit Afrika en Syrië als gevolg.

In 2005 verbleef ik een weekend in Serena, Amboseli, Kenia, waar de droogte al zichtbaar was. De plaatselijke herders hadden hun geitjes een soort broekje omgebonden. Dit om te voorkomen dat ze zwanger zouden worden, want er was steeds vaker te weinig voedsel. Kuddes olifanten verwoestten bomen, omdat het gras nauwelijks doorgroeide. En de ijskap van de nabijgelegen Kilimanjaro was dat jaar weer gekrompen. Ontwikkelingswerkers en lokale bewoners merken al vroeg wat er gaande is. Hun inzichten kunnen een voorspellende waarde hebben.

Terug naar Justdiggit. Om droog en geërodeerd land weer begroeid te krijgen, kan je op grote schaal strategisch geplaatste geulen graven. Die vangen het water van sporadische stortbuien op en leiden het naar bassins. Dankzij slim gebruik van windrichting en watercirculatie in de lucht, blijft een groot grondgebied langer nat. De documentaire toont hoe een proef van Westerveld’s plan in Amboseli effectief uitpakt. En je ziet de worsteling om op grote schaal steun en financiering voor zijn plan te krijgen.

Een fragment springt er voor mij uit. Westerveld en zijn team mogen een presentatie geven voor een groep wetenschappers aan de Wageningen Universiteit. Het verloopt nogal knullig, dat moet gezegd. Maar kenmerkend is wat een medewerker over de negatieve houding van de geleerden opmerkt. Want Westerveld heeft geen universitaire opleiding. Hij heeft wel 35 jaar in Afrika gewoond en een briljant idee. Gelukkig komt de samen- werking later alsnog op gang.

Exitus dan. Deze keer trekken de twee jonge beeldkunstenaars naar Abchazië. Ze worden daar achterdochtig benaderd door een Russisch sprekende man. Maar Bel’giya is goed. Hij loopt even weg en komt terug met een kan. Na snel vijf glazen wijn beleefd achterover slaan, kunnen ze weer gaan. Dan volgen rauwe beelden van een half verlaten gehucht, omringd door groene bergen in mistflarden. Dorpsmeisjes in felgekleurde jasjes komen naar die twee vreemde snuiters kijken. Ze vertellen dat ze het liefste naar school toe gaan.

Daarna krijgt Geert Mak het woord in College Tour. Ook hier vallen enkele fragmenten op. Een student vraagt hem naar de voorspellende waarde van geschiedenis voor de nabije toekomst. Mak merkt op dat je periodes in het verleden niet zomaar met nu kan vergelijken. De toekomst blijft onzeker en elke situatie is net weer even anders. Zorgelijk vindt hij de behoefte van mensen aan sterke leiders als Poetin en Erdogan. (‘Er is een roep om zekerheid.’) En zorgelijk is het groeiende populisme in Europa en Amerika. (Populisme is ‘een ventiel van ongenoegen en angst.’)

De komende ontwikkelingen zullen toch afwijken van die in de jaren dertig. Want de huidige samenleving en mogelijkheden zijn gewijzigd. Wel vindt Mak de situatie in Europa gevaarlijk. De aanwezige (hoogopgeleide) jongeren denken overigens positief over de Europese Unie. Zij beseffen dat je niet terug kan keren naar de natiestaat uit de negen- tiende eeuw.

Mak zegt ook: Er komen steeds meer immigranten, die bepalen de stad. Je houdt altijd fricties tussen immigranten en autochtonen, en dat moet je eerst uitzweten. Hij vertelt over zijn ontmoetingen bij de brug in Istanbul. De mensen daar praten op exact dezelfde manier over nieuwkomers uit het verre ‘achterlijke’ Anatolië als autochtone Nederlanders over de mensen in Amsterdam-West.

Zijn advies tot besluit: ‘Ga gewoon zoveel op reis als je nu nog kunt, leer talen, blijf nieuwsgierig, durf te twijfelen en laat je niets wijsmaken.

En dan de documentaire van Floortje in Syrië. Zij brengt het advies van Geert Mak in praktijk. Opmerkelijk genoeg gaat het leven in delen van steden en het land normaal zijn gang. Dit terwijl er een stadswijk verderop nog gevechten gaande zijn. Bizar, maar feitelijk net zo bevreemdend als de tegenstelling tussen extreem arm en rijk. Wat mij choqueert, zijn de kooien op straat waarin IS vrouwen als slaven te koop aanbood. En weer is er een andere kant. Zoals de man die zijn kapotgeschoten huis herstelt en de liefde van inwoners voor de vermoorde pater Frans. Ze hopen allemaal op een nieuwe kans.

Verder was er die sessie als proefpersoon voor een coach. Want ik merk (alweer) dat ik in mijn zoektocht naar werk vastloop. Hoe nu verder? Vandaar mijn behoefte aan praktisch advies. Alleen geeft een goede coach dat niet. Je moet er toch zelf achter komen. Wat dan helpt, is een combinatie van inlevingsvermogen en de juiste vragen. Weer terug naar de kern, naar mijn intrinsieke waarden en naar wat mij werkelijk motiveert. Ik draai al jaren rond in cirkels, want een sterke drijfveer verloochent zich niet.

Maar ja, die beren op de weg. Opleiding en zo. Afwijzingen, waarvan ik er al honderden heb ontvangen. En opmerkingen, die je soms doen wankelen. Blijf maar eens ‘in je kracht staan’ na een opeenhoping van mindere ervaringen.

We kwamen op mijn behoefte aan overzicht. Dat gaat ver terug, namelijk helemaal tot mijn pubertijd. Een periode waarin ik dingen vaak niet goed kon plaatsen en onvoldoende begreep. Het zorgde voor twijfel en onrust. Nieuwsgierigheid zit in je of niet. Ik ben leergierig en wil vaak precies weten hoe het zit. Vandaar dat ik informatie verzamel en zorg voor overzicht, zowel privé als in mijn werk. Dankzij overzicht, of een vogelperspectief, ontstaan inzicht en begrip. Daarmee kan je overal boven staan en dat geeft helderheid en rust.

We belanden nu eindelijk bij die cello’s als verbindende factor. Er staan twee artikelen in VPRO Gids #42 over de Cello Biënnale. Ik haal er wat citaten uit.

Cellist Jean-Guihen Queyras: ‘In de compositie Nomaden van Joël Bons vloeien allerlei wereldse muziekstromen samen. Van de Indiase sarangispeler Dhruba Ghosh tot de Chinese shengmeester Wu Wei. Queyras trekt als een soort troubadour door de zaal. ‘Als cellist beweeg ik van de ene wereld naar de andere, en treed ik met alle musici in dialoog. Ik zal in verschillende modi moeten improviseren. Samenwerken met deze geweldige musici uit alle windstreken wordt het spannendste festivalmoment voor mij.’’

Uit een ander artikel: Celliste Dagmar Slagmolen onderstreept het blijvende belang van Michail Boelgakov. ‘Ik denk dat er momenteel weer naarstig behoefte aan is duidelijkheid. De valkuil hierbij is dat mensen zich vaak vastklampen aan diegene de het hardst schreeuwt. We willen niet in een dictatuur leven, maar het verlangen naar helderheid is blijkbaar diepgeworteld. Dat de willekeur van een tiran het leven juist angstiger kan maken, is iets wat velen pas ondervinden als het te laat is. Bovendien kun je niet, zoals in het Westen te vaak is gedacht, dictaturen zomaar vervangen door democratie.’

En: ‘Wie werkelijk vrij wil zijn, zal zich niet geborgen voelen en wie zich geborgen wil voelen, zal nooit echt vrij kunnen zijn. Die dualiteit is de kracht van de kunstenaar. Verbinding zoeken en toch voldoende afstand bewaren. Kunstenaars laten zien dat de werkelijkheid vele gezichten kent en soms niet eens onder woorden gebracht kan worden. … Het trainen van die flexibiliteit, om de realiteit soms even vanuit een ander perspectief te kunnen bekijken, dat is precies wat kunst onontbeerlijk maakt voor een gezonde maatschappij.’

Ik ga een ultieme poging doen om beroepsmatig terug te keren naar de kern. Laat mij een verbindingskunstenaar worden.

Ik wijs alvast op de komende uitzending van VPRO Tegenlicht (NPO, 16 oktober). Die gaat over Silicon Savannah en de ontwikkelaars van apps in Nairobi. De indruk bestaat dat er geen nieuwe ideeën uit Afrika komen. Wat een cliché. Tien jaar geleden introduceerden voorlopers al het innovatieve M-Pesa. Ik geloof dat de huidige jonge generatie ons nog versteld zal doen staan.