Streekgeluiden uit vroeger tijden

Sinds ik in de buurt van Arnhem woon, voel ik mij soms net een allochtoon. Zodra ik mijn mond open doe, horen de mensen hier meteen dat ik van elders kom. Omgekeerd is het voor mij gissen waar zij precies vandaan komen. Het Ernhems herken ik nu wel. Maar in Gelderland en Twente worden tal van dialecten gesproken. Die verschillen van dorp tot dorp. Vooral tijdens wandelingen op het platteland hoor ik van alles en nog wat.

Ook in onze straat spreken meerdere buren dialect. Zoals de schilder, die ik voor een klusje wil benaderen. Daar moet ik mij wel op voorbereiden, want een gesprek met hem is topsport. Hij praat snel en houdt van grootspraak. Omdat ik hem moeilijk versta, duurt het een paar seconden voordat ik besef wat hij bedoelt. Zijn woorden leggen een heel parcours af door mijn hersenen. Ergens onderweg gaat er dan een luikje van herkenning open. Pas daarna kan ik reageren. Tegen die tijd is hij al bij het volgende onderwerp.

Deze week gaf taalwetenschapper Marc van Oostendorp een lezing over streektalen en dialecten. Hij verwacht niet dat ze gauw zullen verdwijnen, maar wel dat ze vervlakken. Taal is continu in beweging, bijvoorbeeld doordat mensen uit verschillende regio’s woorden van elkaar over nemen. Streektalen en dialecten beschouwen we echter steeds bewuster als onderdeel van onze identiteit. Dit zie je terug in de groeiende waardering voor lokale muziek. Zo functioneert dialect eveneens als een soort Geuzentaal.

Herman Finkers is overigens een geval apart. Hij heeft van huis uit ABN geleerd, omdat zijn ouders dachten dat hij daardoor betere kansen zou krijgen. De teksten voor zijn optredens schrijft hij eerst op in het Nederlands. Vervolgens zet hij alles om in het Twents dat zijn oma sprak. Van Herman wordt dit geaccepteerd, maar westerlingen zouden dit niet moeten proberen. Zo gevoelig liggen taalkwesties wel.

De website van het Meertens Instituut bevat een goudmijn aan geluidsopnamen van streektalen en dialecten uit onder meer Nederland, België en Frankrijk. Alleen al van Leiden staan er zeventig gesprekken op uit de jaren zeventig. Vaak komen ouderen aan het woord, die over het leven van vroeger vertellen. Op de achtergrond hoor je vogeltjes zingen en kopjes rinkelen terwijl de mensen om tafel zitten.

Bij mij roepen de opnamen vooral nostalgische herinneringen op. In die tijd kon je nog spontaan bij buren, vrienden en familie langsgaan en een bakkie doen. Aan het Leids merk ik hoe de manier van praten in de afgelopen vijftig jaar is veranderd. Zelfs hoor ik dat de geïnterviewden beschaafder praten dan normaal. Er zitten tenslotte ‘deftige’ onderzoekers van de universiteit in de huiskamer.

De Dialectenbank is ideaal voor wie buiten zijn geboorteregio woont en af en toe iets vertrouwds wil horen.

Levenslessen: (3) Het steentje in de rivier

Waar te beginnen? In de tijd, in de ruimte? Bij mens, plant of dier? Bij het ontstaan van het heelal, misschien? Dit is namelijk de volgende in mijn persoonlijke serie belangrijke levenslessen:

Levensles 3. Alles hangt met alles samen

Alles heeft een oorsprong en een gevolg. Ons eigen handelen bijvoorbeeld. We baseren onze normen en waarden onder meer op wat onze (voor-) ouders hebben meegemaakt. Daar gedragen we ons naar en vervolgens reageert onze omgeving hier weer op. Zo doen wij zelf ook ervaringen op. Waarop we onze eigen meningen vormen. Vervolgens dragen wij ons ideeëngoed over aan onze kinderen, die … enzovoort.

En alles hangt met alles samen. Dit heb ik vooral geleerd in mijn werk voor armoedebestrijding en ontwikkelingssamenwerking. Veel mensen denken dat het wel goed komt, als er maar een schooltje wordt gebouwd, of een ziekenhuis. En als er dan ook nog een fabriek opent, is de armoede zo voorbij. Helaas.

Neem het spreekwoordelijke steentje in de rivier. Een buurland bouwt een grote dam. Vanaf dat moment wijzigt de rivier haar koers. Waar eerst water stroomde, valt de grond langzaamaan droog. En waar het land voorheen dor was, wordt het nu rijkelijk bevloeid. De gevolgen voor de bevolking aan weerszijden van de grens zijn enorm.

Bij armoedebestrijding grijpt alles in elkaar: klimaat, geografie, milieu, geschiedenis, politiek, rechtspraak, veiligheid, religie, onderwijs, gezondheid, cultuur, bevolkingssamenstelling, et cetera. Je kan niet één enkel element aanpakken en de rest bij het oude laten.

Kortom: als je vindt dat er wat moet veranderen in de wereld, dan kan je zelf beginnen.

Levenslessen rond het jaaruiteinde

Op kerstavond zitten we aan de feestelijk gedekte tafel. Zes mensen samen, waarvan er vier elkaar niet of nauwelijks kennen. We zijn vrienden van een gastvrij paar. Aan gespreksstof is geen gebrek. Toch heeft de gastheer voor de zekerheid een speldoosje naast zich liggen. Het zit vol kaarten met prikkelende vragen. Zodra het even stil is, trekt hij een kaart. En wel deze: ‘Wat is de belangrijkste les in jouw leven?

Een week later spookt die vraag nog steeds rond in mijn hoofd. In deze periode van terugblikken en bezinning kan je het houden bij oppervlakkige feiten. Zo van: dit was het plan, dat heb ik gedaan. Check. Mooi hoor. Maar wat heb je daaraan?

Waarom schrijven we over onze ervaringen en gedachten? Waarom willen we dat ze worden gelezen door anderen? Wat is hier nieuw aan? Van de oude Grieken en Romeinen tot aan Bredero en Shakespeare. Zij zijn ons allemaal voorgegaan. Alle belangrijke levenslessen hebben zij al neergepend. Wat voegen wij nog toe aan hun woorden?

Ik denk dat we worden aangespoord door de tijdgeest. De menselijke aard blijft door de eeuwen heen vrijwel onveranderlijk. Maar wij zoeken naar manieren om met actuele situaties om te gaan. Onze leefomstandigheden zijn door intensieve globalisering en digitalisering aanzienlijk veranderd. We staan wereldwijd met alles en iedereen in verbinding. In onzekere tijden kan dat juist ons gevoel van saamhorigheid ondermijnen. Het knusse imago van vroeger lijkt verder weg dan ooit.

Als ik dit bijna voorbije jaar in één woord moet typeren, dan is het dit: miscommunicatie. Moedwillig of onbewust; uit machtsbesef, angst of onmacht. Miscommunicatie is van alle tijden. Maar met de huidige middelen kunnen de gevolgen wel veel verder reiken.

Aan ons de taak om aandachtiger te luisteren. Om vaker vragen te stellen. Om situaties beter te ontrafelen. Zodat we achterliggende beweegredenen kunnen zien voor wat ze zijn. En dan …

Misschien schuilt daarin het begin van een levensles. Welke belangrijke levensles wil jij voor 2020 doorgeven?

Contactadvertentie tussen de gevonden voorwerpen

In de dagelijkse feed van onze buurtapp verschijnt een enigszins ongebruikelijk bericht. Meestal staan hier gevonden voorwerpen en spullen te koop of gratis af te halen. Plus oproepjes voor klussers of gezamenlijke maaltijden en aankondigingen van culturele evenementen. Deze keer gaat het om een contactadvertentie. Een man met foto, (‘Ik ben een mooie jongen’), zoekt 50+ vrouwen voor een seksuele relatie. ‘Reacties graag via privé-bericht.’

Dat laatste is jammer, want ik ben nieuwsgierig. Naar hoe hierop wordt gereageerd, bedoel ik. Zal zijn contactadvertentie wel goed vallen? Zijn adres duidt op iemand met een ernstige lichamelijke of meervoudige handicap. De contactadvertentie is zichtbaar in zeventien buurten, maar vooralsnog blijft het ogenschijnlijk stil. Is dan niemand geïnteresseerd? Of houden mijn buren de adem in? Een dag later staan er achttien reacties onder zijn bericht.

Een kleine analyse. De eersten die reageren zijn zonder uitzondering boze mannen. ‘Het lijkt me duidelijk dat … niet voor sex advertentie,s is. Haal je oproep aub weg. Op de site van novamora kan je terecht voor je sexoproep.’ Goh, Novamora. Zo lees je nog eens wat, meneer De Moraalridder.

De man van de contactadvertentie reageert beheerst en de boze meneer gaat aan de organisatie van de buurtapp vragen of de oproep kan worden gewist. ‘Ik heb hier geen behoefde aan. Ook kinderen kijken hier naar de oproepen of advertentie ,s.’ Dat de boze meneer hier geen behoefde aan heeft, is duidelijk. Hij heeft trouwens wel een serieus probleem met spelling en interpunctie. Dit in tegenstelling tot de adverteerder. Die is zelfs bereid om zijn advertentie te controleren op aanstootgevende bewoordingen.

Na deze schriftelijke schermutseling tussen heren onderling, stromen de reacties van dames binnen. Aanvankelijk zijn die wisselend van aard. Totdat een vrouw (50-) onder andere dit schrijft: ‘waarom mag een mens wel vragen om iemand die hem/haar helpt met klussen of tuinwerkzaamheden en niet voor lichamelijk contact…? Is ook een legitieme en wezenlijke menselijke behoefte hoor, kom op mensen het is bijna 2020… ;).’ Zij krijgt wel twintig digitale bossen bloemen, hartjes en andere bedankjes.

Een paar uur geleden schreef een vrouw (die te jong is voor de doelgroep) nog dit: ‘Hi N. Dapper van je dat je zo eerlijk bent. Ik hoop dat je zoekt wat je wilt. Het is in nette woorden beschreven. Jammer dat mensen er stom, grappig of negatief op reageren.’ Hier ben ik het helemaal mee eens. Opvallend is dat zij ‘Ik hoop dat je zoekt wat je wilt.’ heeft geschreven. Dat vraag ik mij namelijk eveneens af.

Een telefoontje maakt het verschil

Is het echt zo’n groot probleem? In het ergste geval ben ik duizend euro kwijt en wordt dit een heel gedoe. Op een mooie decemberdag bestel ik bij Expert een nieuwe wasmachine. Via de website van deze witgoedketen plan ik gelijk de levering en plaatsing. Kort daarna belt de winkelier. Of het twee dagen later mag. Dat mag. Meneer benadrukt dat ik langer garantie krijg, als ik de machine bij de producent registreer.

Deze wasmachine is bij uitstek geschikt voor op een houten vloer. Daar heb ik dit merk speciaal voor uitgezocht. In de week voor kerst zal het apparaat worden gebracht en een timmerman maakt dan een klus af. Bij elkaar stemt dit tevreden.

Op woensdagochtend komen de bezorgers. Oude machine naar beneden; nieuwe machine naar zolder. Ik loop gelijk met hen mee naar boven, om te volgen wat ze doen. Mijn splinternieuwe wasmachine komt op een houten vloer te staan, met daaroverheen harde, vaste vloerbedekking.

Wat opvalt, is dat de monteur geen waterpas gebruikt en niets met de pootjes doet. Dus vraag ik of de wasmachine zo stabiel staat. Hij pakt hem aan de bovenkant beet, maakt een schuddende beweging zonder dat het apparaat zich verroert, en zegt dat hij vast staat. Oké. De monteur start een reinigingsprogramma en vertrekt met zijn maat.

Zodra ze weg zijn, leg ik een knikker op het apparaat. De knikker blijft rustig liggen. Ook neem ik de gebruikshandleiding door. Ergens staat iets over pootjes instellen en dan een schroef tegen de onderkant van de machine vastdraaien. Dit ter voorkoming van trillingen. Maar terwijl de machine zijn programma afdraait, is het aangenaam stil. Hij werkt en ik vul op de website het registratieformulier in.

Bij de eerste wasbeurt gaat alles goed, tot hij begint te centrifugeren. Dan maakt hij kabaal en schudt flink heen en weer. Het schudden is aanzienlijk erger dan bij mijn oude wasmachine. Niet normaal meer. Gelukkig staat het apparaat op stroeve vloerbedekking en verschuift hij niet. Maar alles trilt. Ik kan zelfs voelen hoe de plafondplaten van de ondergelegen badkamer vibreren. Het is tamelijk beangstigend.

En het benauwt mij steeds meer. Niet alleen vanwege de vloer, maar ook vanwege potentieel gedoe met de fabrikant en de winkelier. Zij gaan vast naar elkaar wijzen, of zeggen dat het wel aan mijn vloer zal liggen.

Wie moet ik trouwens bellen? De e-mail komt uit ’s-Heerenberg. Op de meegestuurde factuur staat Rheden als filiaal, waar ik de machine ook besteld. De man die mij belde, deed dat vanuit Doetinchem. En de monteur komt van de winkel in Dieren. Of moet ik contact opnemen met het hoofdkantoor van de importeur?

Op vrijdagochtend bel ik het nummer in Doetinchem. Het is op dat moment topdrukte in de winkel. Ik vertel over mijn bevindingen en vraag wat daaraan gaat worden gedaan. De medewerker luistert met een half oor.

En jawel: ‘Als u stoeptegels onder de machine legt, vermindert dat de trilling.’ Plus, nadat ik vertel dat ik vrees voor schade aan mijn vloer: ‘U kunt de machine intussen best gebruiken; een beetje trilling is normaal.’ Extra complicerend is dat ik nergens anders in huis een wasmachine kwijt kan. Hij moet dus wel op die houten vloer staan.

Maar meneer zal overleg plegen en mij spoedig terugbellen, wat hij inderdaad doet. Hij meldt dat hij een mailtje naar de importeur heeft gestuurd. (Dus nu is het gepingpong begonnen. Want het is toch de monteur van de winkelier die de wasmachine heeft geïnstalleerd?) ‘Het komt goed’, zegt hij.

Voor de zekerheid bel ik een kwartier later of hij een cc-tje kan sturen. Helaas, het betrof het webformulier van de importeur. ‘Dat komt wel goed.’ Zou het? Ik ben alles behalve gerust dat mijn klacht correct is verwoord, en vul ook zelf dat formulier in. Intussen is de importeur die vrijdagmiddag telefonisch onbereikbaar. Zo ga ik gespannen het weekend in.

De onrust verergert helemaal, als blijkt dat ruilen of retourneren bij de winkelier niet langer mogelijk is. Want, instinker: zodra je een apparaat voor garantie bij de producent hebt geregistreerd, neemt de winkelier hem niet meer terug. Is dat gangbaar? Dit had ik totaal niet verwacht.

Afijn, vandaag sprak ik eindelijk een medewerkster van de importeur. Echt, wat kan één zo’n gesprek een verschil maken. Deze medewerkster toonde begrip en luisterde beter naar mijn verhaal. Ze bevestigde meteen dat de pootjes van een nieuwe wasmachine moeten worden afgesteld. En zij snapte hoe vervelend het is als je van de één naar de ander wordt gestuurd. Over een week komt de monteur. Als de machine inderdaad onzorgvuldig is geplaatst, stuurt de importeur de rekening naar de winkelier.

Nu maar hopen dat het goedkomt.

De klokkenluider staat in de kou

Vanavond komt om 23:05 uur 2Doc: Never Whistle Alone over klokkenluiders op NPO2. Begin dit jaar trok ik zelf aan de bel over een onrechtmatige situatie. ‘De meeste klokkenluiders die hij sprak onderschatten de emotionele impact die hun aangifte zou hebben, zegt Ferrari’, (de regisseur), in een interview voor de VPRO Gids. ‘Het is heel vreemd,’ zei een klokkenluider, ‘alsof je wordt aangevallen, en op een gegeven moment heb je zoiets van: wow, was het dan mijn fout? Je krijgt iets van spijt, gaat aan jezelf twijfelen, je voelt je schuldig.’

Ferrari sprak twintig klokkenluiders en ziet een aantal overeenkomsten. Ten eerste: ‘Wat meespeelt is dat de rechter ze in hun gelijk bevestigt. Dat is ontzettend belangrijk voor ze, dat iemand officieel zegt: je had gelijk, je was geen idioot. Ten tweede: ‘Het zijn echte professionals […] Ze zoeken eerst grondig uit hoe het in elkaar zit voor ze aangifte doen. […] Ze willen zeker zijn dat ze het bij het juiste eind hebben.’ Ten derde: ‘Bij al die klokkenluiders die ik sprak bleek het ontzettend belangrijk om anderen erbij te betrekken, voor emotionele steun, voor advies op strategisch gebied als het gaat om wetskennis.’ Dat laatste is zeker belangrijk, want de kans is groot dat klokkenluiders binnen hun eigen kring als verraders worden gezien. Ferrari benoemt ook waarom ze desondanks aan de bel trekken: ‘Ze zijn consciëntieus, geven echt om hun werk. In hun eigen ogen hebben ze geen keuze.’

Ik herken vrijwel alles in deze uitspraken. Dit gaat over de strijd met mijn liegende en bedriegende buurman. Degene die eerst een officieel bouwvoorschrift heeft genegeerd en vervolgens zijn buren voor duizenden euro’s wilde laten opdraaien toen daardoor de gezamenlijke riolering kapot ging. Er ligt nu een nieuwe riolering. Toch is van een goede afloop concreet en gevoelsmatig geen sprake. Details laat ik achterwege, maar één punt uit bovenstaande citaten wil ik wel belichten.

Don’t shoot the messenger. Ofwel, verwijt de boodschapper niet datgene, wat door toedoen van jouwzelf of van derden misgaat.

Toch was dit de houding van de buurman. In plaats van zijn eigen daden en houding onder ogen te komen, ging buurman vol in de slachtofferrol. Slim van hem. Als je hoogbejaard en fysiek zwak bent, heb je de goedgelovigen al snel op je hand. Zo snel, dat ze geen moeite meer doen om te verifiëren of het wel klopt wat je beweert. Ook mensen die uit hoofde van hun functie echt beter zouden moeten weten, trappen daar in. Ik ben hier driemaal mee geconfronteerd. In één geval heb ik een ambtenaar binnen een uur tijd als een blad aan de boom van houding zien veranderen. Het bleek dat buurman valse lasterpraat niet schuwde. (En ja, daarvan kan ik schriftelijk bewijs overleggen.)

Ook was er duidelijk sprake van framing. Denk aan beeldvorming in de trant van ‘dat mens dat niet zo moeilijk moet doen’, of ‘dat vijandige kreng van hiernaast’ tegen ‘die arme hulpbehoevende oudere man’, of ‘die man die toch zo vriendelijk is’. Toen ik tegen de zwaar getatoeëerde meneer van de rioolservice vertelde in welke bewoordingen de buurman ongetwijfeld tegen hem over mij had staan uitvaren, moest zelfs hij blozen. Dat had ik dus goed geraden.

Nogmaals: don’t shoot the messenger. Maar mannen als de buurman kunnen geen fouten erkennen. En ‘verliezen’ van een vrouw is voor hen al helemaal ondenkbaar. Dus gaan ze wild om zich heen slaan als je hen nood-gedwongen confronteert. Want dan voelen ze zich bedreigd. Met als gevolg dat ze zelf gaan dreigen.

Heb ik mij, zoals in het citaat, aangevallen gevoeld? Jazeker, nota bene door de vrijwillig werkende juriste van de buurman. Mijn achting voor de plaatselijke rechtswinkel is dan ook tot het absolute nulpunt gedaald. Want waarom zo vijandig doen tegen iemand die aantoonbaar ernstig door haar buurman wordt benadeeld? (Ik moet toch eens uitzoeken of de rechtswinkel gemeentesubsidie krijgt.) Maar goed, ik heb wel vaker bedenkingen bij mensen die zich als ‘hulpverlener’ voordoen.

Spiritualiteit op de klimaattop

Het lijkt vergezocht, maar ik zie een duidelijk verband tussen spiritualiteit en de klimaattop. Spiritueel zijn beschouw ik als de erkenning dat er een mysterieuze entiteit is, die wij niet kunnen verklaren. Wij mensen kunnen bijvoorbeeld niet bewijzen of, en zo ja dat wij over oer-kennis beschikken. We weten evenmin exact hoe het heelal is ontstaan. De klimaattop in Spanje is mislukt, omdat er geen ruimte was voor spiritualiteit.

Op zoek naar spiritualiteit kwam ik vandaag bij Plato uit. Volgens Plato was de werkelijkheid slechts een afschaduwing is van een volmaaktere en dus realistischer Vormenwereld. Wiskunde kent een absoluutheid en perfectie, die in werkelijkheid niet voorkomt. Geen mens tekent uit de losse pols een perfect vierkant, terwijl we de tekening ervan wel als een vierkant beschouwen. Ken je de Allegorie van de grot, dan begrijp je waarom het op zo’n klimaattop misgaat.

In bovenstaande foto zie ik zowel boomschors als een luchtfoto van een oeroud en mysterieus berglandschap.

Plato leefde circa 2.400 jaar geleden in Griekenland. Met zijn kennis beschreef hij al de hedendaagse politieke situatie. Het zou mij niet verbazen als er 24.000 en 240.000 jaar geleden mensen of mensachtigen rondliepen, die dezelfde realiteit ook kenden. Daarom neem ik, bezorgde wereldburger en natuurliefhebber, vandaag een 24 eeuwen oud citaat over van Wikipedia:

‘Zolang ofwel wijsgeren geen koningen zijn in hun land, ofwel zij, die nu de titel van koningen of machthebbers dragen, geen echte en volwaardige wijsgeren zijn; zolang de politieke macht niet in éénzelfde persoon samenvalt met de filosofie; en zolang aan de menigvuldige naturen die nu één van beide zonder de andere nastreven, niet met geweld de weg wordt versperd – zolang ook, mijn waarde Glauco, komt er geen eind aan de kwalen die de staten, ja, naar ik meen, de gehele mensheid, teisteren.’

Terug naar dat spirituele. Misschien, heel misschien heb ik daar iets van gezien.