Stam, volk of etnische groep

In Zonder kreukels noem ik de tientallen bevolkingsgroepen in Kenia ‘stammen’. Het is typisch zo’n woord waarbij ik enige twijfel ervaar. Toch gebruik ik slechts de vertaling van het daar gangbare Engelse tribe. Of liever, je hoort dat woord in Kenia vaak wanneer men over de etnische diversiteit praat. Dan zal het wel goed zijn. Het is al bijna bedtijd, dus plaats ik het zo op internet.

Wellicht was het beter geweest om te wachten met publiceren. Het betrof al een gevoelig onderwerp. Ik had de volgende dag mijn taalgebruik kunnen verifiëren. Kort daarna schrijft Mathilde (van Sprokkelen): ‘Mooi stukje, maar ik houd niet van het woord stammen. Klinkt zo primitief.’ Ik leg uit hoe ik heb gewikt en gewogen en waarom ik uiteindelijk voor die term heb gekozen.

Daarna schrijft Mathilde: ‘Maar het woord stammen wordt veel gebruikt door mensen die nauwelijks kennis van Afrika hebben, daar voor het eerst heengaan en dan ook een echte lokale stam bezocht hebben. Nou ja zoiets. Ik vind het een denigrerend woord, maar ik weet best dat jij het niet zo bedoelt. Ik gebruik consequent volkeren. Volkeren gebruik je voor de hele wereld behalve bij Indianen en Afrikanen. Ik vind dat volkeren precies aangeeft wat het zijn.’ Goed, daar zit zeker wat in. We hebben het dus over een woord met een extra lading. Dat is wel een onderzoekje waard.

Even snuffelen op internet bevestigt wat zij bedoelt. Het woord ‘stammen’ komt relatief vaak voor op toeristische websites. Denk aan beschrijvingen van rondreizen in Kenia. Waarin, naast enkele wildparken, ook een bezoek aan de Masai is opgenomen. Je moet een goede gids treffen, wil dat niet in ‘aapjes kijken’ ontaarden. Afrikaanse landen trekken regelmatig types aan die het tijdperk van het Wilde Westen en Stanley & Livingstone blijven missen. Inclusief de bijbehorende denkbeelden.

Daarom pak ik de Dikke Van Dale voor een (ingekort) taalkundig advies:
‘Stam = de gezamenlijke personen die uit één stamvader zijn voortgesproten.’ Longman Dictionary is bij ‘tribe’ explicieter: ‘… usually of a fairly low civilization’ . Dan Van Dale weer: ‘Volk = 1. De gezamenlijke bewoners van een staat, in betrekking tot hun soeverein. 2. De gemeenschap van bewoners van een land die taal, zeden, overlevering gemeen hebben. 3. (In beperktere zin, meer als geografisch en etnologisch begrip) de gezamenlijke bewoners van een landstreek, zoals door ondergeschikte raskenmerken, taal en zeden van andere groepen onderscheiden.’
Oké, nummer 3 is in de Keniaanse context niet 100% accuraat, maar komt best in de buurt.

Zijn we er dan? Ik stuit op het artikel Stammen in Afrika, wat zijn dat? Daarin luidt de conclusie dat ‘stammen’ ooit een koloniaal verzinsel was, maar nu een realiteit is. En: ‘Andere journalisten zeggen dat alleen westerlingen ‘stam’ interpreteren als negatief.’ Misschien hebben die journalisten gelijk. Het liefst zou ik Kenianen naar hun mening willen vragen. Want ik weet het gewoon niet.

De auteur schrijft in hetzelfde artikel prijzend over de Carnivore. Dat is een club in Nairobi waar ‘elke avond in het teken van een andere stam staat.’ Toevallig heb ik er ook gegeten. Het restaurant is geliefd bij toeristen, expats en rijke Kenianen. Je kan je er, excusez le mot, compleet klem vreten aan ‘exotic game meats. In recent years, however, strict new laws mean that zebra, hartebeest, kudu and the like are now off the menu, and you have to be content with camel, ostrich and crocodile …’ (Lonely Planet) Daar klinkt toch weer iets spijtigs door, zo lijkt het wel. Weemoed over de vergankelijkheid van het koloniale paradijs?

Sinds mijn laatste bezoek in 2008 gingen de ontwikkelingen door. Wel hangt in Kenia nog veel af van het volk waartoe je behoort. Bijvoorbeeld of je gemakkelijk werk krijgt bij de overheid. En dat in een land waar vaste banen schaars zijn. Of welke rechtsvorm er voor jou geldt wanneer een dorpshoofd de dienst uitmaakt in een afgelegen plaats. Nog tijdens de onlusten in 2008 kon etniciteit het verschil maken tussen leven en dood.

Dan een andere kwestie van aanduiding. Afro-Amerikaans betekent volgens Wikipedia: ‘inwoners van de Verenigde Staten met een volledige of gedeeltelijke Afrikaanse afkomst.’ Bij dat gedeeltelijke vraag ik mij af waarom iemand zijn afkomst deels weglaat. Anders zou je kunnen zeggen: AfroEuro-, AfroAsian-, AfroLatin- of AfroIndigenous-Amerikaans. Of AfroMix-Amerikaans. Het is misschien een kwestie van onwetendheid. Tegenwoordig kan je echter je hele genetische herkomstgebied in kaart laten brengen. Tot in Ghana aan toe. Dus zoek het uit en wees accuraat. Gebruik je een politiek-correcte term, streef dan naar volledigheid.

Als twee partijen beiden in een vreemde taal communiceren, ontstaan er gauw mis vattingen. In Kenia werd ik officieel als ‘alien’ bestempeld toen mijn visum werd verlengd. Ik vond die benaming wel grappig, maar dacht ook: alsof ze vinden dat ik niet menselijk ben. Tot dan toe was de film E.T. voor die term mijn enige referentiekader. De Keniaanse overheid gebruikte alien echter in een gangbare betekenis. Namelijk: a foreigner who has not become a citizen of the country where he or she is living. (Longman dictionary.) Deze anekdote illustreert een dieper probleem. Onder meer Tolerance.org wijst op het verschil in definitie van tribe bij Afrikanen. Waar een Engelsman ‘stam’ hoort, bedoelt een Zulu ‘natie’ of ‘volk’.

In de Bijbelse tijd werd al gesproken van stammen om verschillende volken aan te duiden. Op zich was die term neutraal. Daarom wil ik toch een heikele kwestie aankaarten. Want dat gedeeltelijk weglaten van afkomst in de term Afro-Amerikaans zegt veel. Er zijn genoeg zwarte Amerikanen die weten dat ze ook blank of ander bloed in zich hebben. Volgens mij is het onmogelijk om een deel van je voorouders te negeren. Daarmee wijs je een deel van jezelf af en dat komt gevaarlijk dicht bij zelfhaat.

Bij mijn eigen genealogische onderzoek vreesde ik soms ook voor wat ik vinden zou. Diverse mannen stapten aan boord van VOC-schepen. En een kleinzoon vertrok met de WIC naar Brazilië. Bij mijn weten waren zij in dienst als matroos of soldaat. Het waren geen slavenhandelaren, en toch is een vraagteken over hun rol hier op zijn plaats. Dat onderzoek heeft mij geleerd dat je in elke familie vroeg of laat foute types tegenkomt. Of wat daar tegenwoordig voor doorgaat.

Belangrijke zaken moedwillig verzwijgen is gewoon geschiedvervalsing. Ook in het tenenkrommende ‘tot slaaf gemaakten’ ontbreekt een cruciaal element. Ik citeer Wikipedia: ‘Rond 1660 ontstond een tekort aan arbeiders in de VS. … Men ging op grote schaal slaven importeren uit Afrika. Daar hadden zwarte stamhoofden ontdekt dat het lucratief was de bij een stammenoorlog buit gemaakte gevangenen niet meer te doden, zoals te doen gebruikelijk was, maar voor een goede prijs te koop aan te bieden.’

Of het woord ‘stammen’ hier met bijbedoelingen wordt gebruikt, maakt weinig uit. We kunnen gerust vaststellen dat elk volk rotte appels telt of duistere periodes heeft gekend. Geen enkele politiek-correcte term kan dat verbergen. Ik hoop dat we ooit een normaal gesprek kunnen voeren over Zwarte Piet. Zolang het voor betrokkenen aan beide zijden te pijnlijk is om de eigen geschiedenis volledig onder ogen te komen, lukt dat niet.

2 gedachtes over “Stam, volk of etnische groep

  1. Ik vind het woord stam niet negatief. Soms gebruik ik ook bevolkingsgroep. Een stam is duidelijk beperkter dan een volk en eigenlijk ook beperkter dan een bevolkingsgroep. Stamboom (denk aan hond met -) is ook geen negatief woord en stamvader net zo min. Je zou ook kunnen zeggen dat een volk eenzelfde taal spreekt en een stam een dialect. En daar zit in verpakt dat een volk meer mixt en een stam meer besloten is waardoor zo’n dialect het langer vol kan houden.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

w

Verbinden met %s