De essentie van vrijheid

De recente gebeurtenissen in Frankrijk vragen om een zoektocht naar de essentie van vrijheid. Naar mijn idee vormen vrijheid, verbondenheid, tevredenheid en gezondheid het hoogst haalbare. Samen leiden ze tot momenten van geluk. Maar wat is vrijheid nu precies? Wanneer ben je werkelijk vrij?

Mijn gedachten meanderen via een oorlog, definities van vrijheid en onze behoefte aan regels naar een conclusie.

Oorlog
Bij mijn geboorte kreeg ik de naam Karin. Mijn moeder dacht dat dat ‘vrije vrouw’ betekende. Onafhankelijk. Vrij in haar denken, doen en laten. Het is wel logisch dat mijn moeder vrij zijn belangrijk vond.

Zelf bracht zij vier jaar van haar jeugd in een oorlogssituatie door. Haar oudste broer werd opgepakt en gedwongen tewerkgesteld door de Duitsers. Haar tweede broer moest zich bij elke huiszoeking verstoppen, anders zou ook hij worden weggevoerd. Er liepen soldaten van een bezetter op straat. Nederlanders moesten zich in hun eigen land gedeisd houden. De dreiging en belemmeringen waren tastbaar.

Vaak nemen we vrijheid voor lief. Alsof het iets vanzelfsprekends is.

Vrijheidslievend
Ik ben ervan overtuigd dat mijn denken en doen mede is beïnvloed door de karakters en keuzes van mijn voorouders. En dan in het bijzonder de Hugenoten en de ondernemers in dat gezelschap. Vrijheidslievende mensen die trouw bleven aan hun overtuiging en waarde hechtten aan onafhankelijkheid. Althans, zo stel ik mij hen voor.

Betekenis volgens Van Dale
Van Dale geeft meerdere definities van vrijheid. Zoals: kunnen gaan en staan waar je wil, onbelemmerd, vrijheid van beweging, ongehinderd door anderen, niet onderworpen, geen dwang, maatschappelijke onafhankelijkheid, zelf mogen kiezen, kunnen zeggen wat je wil, omgaan met wie je wil, niet hoeven werken. Ik ga brainstormen over wat dit betekent.

Kunnen gaan en staan waar je wil
Er zijn geen grenzen en geen obstakels. Overal ben je welkom, ongeacht je afkomst, religie of aard. Laat je paspoort maar thuis. Je hebt de middelen en lichamelijke gesteldheid om op elke plek te komen. Alle deuren gaan voor jou open. Als ik dit letterlijk neem, mag ik bij iedereen ongevraagd thuis binnen komen wandelen en anderen bij mij.

Wij zijn relatief rijk en ons land heeft verdragen met de meeste andere naties. Daarom kunnen wij vrijwel overal naartoe reizen. Er zijn echter grenzen, want voor een permanent verblijf gelden regels. Daar ben ik keihard mee geconfronteerd.

Onbelemmerd, vrijheid van beweging
Wanneer ben je geheel vrij in je bewegingen? Volgens mij wanneer je in het luchtledige zweeft of vliegt. Als je vrij staat, kan je naar elke windrichting bewegen en een sprongetje omhoog maken. Maar door de grond zakken of de diepte in springen is moeilijk. Dan is er een barrière, mentaal en fysiek.

Loskomen en loslaten zijn we niet gewend. Dat lukt pas wanneer je een stadium van mentale vrijheid bereikt.

Ongehinderd door anderen
Je deelt een ruimte met mensen die jouw comfort zone respecteren. Andere weggebruikers houden voldoende afstand. Je kan vrijelijk het huis van de buren passeren. Eerlijk gezegd voel ik mij hier wel regelmatig gehinderd door anderen. Stap maar in een trein tijdens de spits.

Niet onderworpen, geen dwang
Zoals wanneer niemand anders gezag of beschikkingsrecht over je heeft. Je zit niet in de gevangenis en woont niet in Noord-Korea. Je bepaalt zelf wat je doet met je leven, je lichaam en je dood. Je staat niet onder het gezag van je man. Je woont in een democratisch land. Geestelijken laten je vrij in je godsdienstbeleving. Vaak is er hevig gevochten voor deze verworvenheden.

Maatschappelijke onafhankelijkheid, zelf mogen kiezen
Hierbij denk ik aan inspraak als burger bij gemeentebeleid. Je wordt in staat gesteld om zelfredzaam te zijn. Je hoeft geen ambtenaar om te kopen voordat hij je paspoort afgeeft. Je hebt vrij toegang tot internet. Je mag zelf een beroep, een woonplaats en een partner kiezen. Ook als je een vrouw bent.

Kunnen zeggen wat je wil
Je voelt je vrij om je mening te geven en wordt niet bedreigt als je die in het bijzijn van andersdenkenden uit.

Dit is de eerste in het rijtje waarbij ik serieus ongemak ervaar. Vergeleken bij inwoners van andere landen hebben wij uitzonderlijk veel ruimte om te zeggen wat we denken. Ik ben in gebieden geweest waar tal van onderwerpen absoluut taboe zijn. Toch doen zelfs wij hier aan zelfcensuur. Soms is het onschuldig, zoals een leugentje om bestwil wanneer je iemand wil ontzien. Maar op internet ben je echt niet vrij. Over bepaalde onderwerpen kan je beter zwijgen of anoniem schrijven.

Omgaan met wie je wil
Je mag je eigen vrienden, sportmaatjes, collega’s en partner kiezen. Wie of wat ze ook zijn. Je mag met hen een groep vormen, zo groot of klein als je maar wenst.

Niet hoeven werken
Wanneer je alle andere vormen van vrijheid al hebt, blijft er vaak één over die ontbreekt. Volledige financiële onafhankelijkheid. Een enkeling lukt het om zich te bevrijden van de behoefte aan aardse goederen. Die bereikt een staat van mentale vrijheid.

Persoonlijk zou ik het als een absolute verlossing beschouwen als ik niet meer voor het geld hoefde te werken. Als werknemer en zelfs als zzp’er ben je nooit echt vrij. Toch zou ik wel bezigheden en ontplooiing blijven zoeken. Een leven zonder zingeving is een leeg bestaan.

Wat is dan vrijheid?
Je zou denken dat vrijheid een samenvatting is van al het bovenstaande. Onze individuele vrijheid is echter soms zo ver doorgeschoten dat het de bewegingsruimte van anderen beperkt. Daarom kom ik uit bij: vrij zijn in je denken, doen en laten, met respect voor de vrijheid van anderen.

Kennelijk zijn regels nuttig, ook al lijken ze vrijheid te beperken. We verlangen een kader, waarbinnen we voldoende speelruimte hebben. Bovendien zoeken veel mensen naar houvast en zingeving buiten zichzelf. We zijn bang voor verlies en gebrek (loslaten). We kunnen pas zonder kader leven als onze angsten verdwijnen en we mentale vrijheid bereiken.